Inlichtingendiensten en politie dicht op de huid van de journalistiek

(tekst: Villamedia)

Inlichtingendiensten en politie dicht op de huid van de journalistiek

Stel, je maakt als journalist foto’s van een demonstratie en de politie vraagt je om je beelden met ze te delen. Wat doe je dan? Niet iedereen zegt nee. Dat blijkt uit onderzoek, waaronder een enquête, van de Monitor Journalistiek en Inlichtingendiensten, een initiatief van enkele journalisten om de relatie tussen de inlichtingendiensten en de journalistiek in kaart te brengen.

Bijna 90 procent van de deelnemers zegt op de opleiding onvoldoende geleerd te hebben over veilig werken, risico’s verminderen en bronbescherming. Daardoor kunnen journalisten een doelwit zijn voor diensten die via hen aan informatie willen komen – met gevolgen voor de bronbescherming en integriteit van de journalistiek.

Het onderzoek naar de relatie tussen de inlichtingendiensten en de journalistiek bestond uit 30 achtergrondgesprekken, open bronnenonderzoek en een analyse van AIVD-inzagedossiers van journalisten, zie dit eerdere artikel in Villamedia. Plus een enquête die werd verspreid in het eigen netwerk en op bijeenkomsten van de NVJ en VVOJ en die door 145 journalisten werd ingevuld.

Hoewel de enquête niet wetenschappelijk en dus niet representatief is voor de gehele beroepsgroep, geeft deze wel een beeld van de ervaringen van journalisten.

Benaderd door inlichtingendienst

Dertien van de 145 in de enquête bevraagde journalisten (9 procent) zeggen benaderd te zijn door inlichtingendiensten of de politie, met het verzoek om informatie te delen. Een redacteur die over hacken publiceerde, werd benaderd door de politie die hierover meer wilde weten. ‘Ik ben niet ingegaan op dit verzoek.’

Een ander is (onder meer) tijdens een Palestina-demonstratie in Amsterdam, door de politie gevraagd om de camerabeelden te delen. De verslaggever weigerde, maar was er bij een andere demonstratie getuige van ‘dat een fotojournalist van een plaatselijke tv-zender zijn beelden wel ter plekke met de politie deelde’.

Lees ook: Johan Remkes probeerde journalisten Bart Mos en Joost de Haas te laten vervolgen

Pim Fortuyn

Soms komt de inlichtingendienst wel heel dicht op de huid van de journalist. ‘De AIVD bleek op de hoogte te zijn van zeer vertrouwelijke informatie op mijn redactie’, schrijft een onderzoeksjournalist. Een ander: ‘Na de moord op Pim Fortuyn waren er in Wageningen mensen die veel interesse hadden voor ons werk en graag wilden weten wie waarmee bezig waren.’

Weer een ander is gevolgd in het kader van een onderzoek naar strafrechtelijke overtredingen door de overheid. ‘Het kan ook door de politie zijn geweest, maar er zijn bijvoorbeeld beveiligingsbeelden opgevraagd van een ontmoeting met een bron in een hotel.’

Achter de politie kan de AIVD of MIVD schuilgaan. De eenheden van de Nationale Politie beschikken over Inlichtingendiensten (ID’s), de vooruitgeschoven posten, aldus de AIVD.

‘Klemgereden in de straten van Harare’

Niet alleen de AIVD, ook andere diensten doen wel eens een beroep op de kennis van journalisten. Genoemd worden de Rijksrecherche, het Team Criminele Inlichtingen van de politie en de FIOD. Journalisten die in het buitenland werken, krijgen soms last van de inlichtingendiensten aldaar.

Bijvoorbeeld op de Molukken, in Zimbabwe en Rwanda, Turkije, Spanje, Marokko, Syrië en Saoedi-Arabië. Voor menigeen was dit een angstaanjagende ervaring. ‘Na een interview ben ik door de inlichtingendiensten klemgereden in de straten van Harare en ongeveer een kwartier lang langs de weg ondervraagd.’

Recruiters op LinkedIn

Nieuw in de bekende benaderingsmethoden is LinkedIn. Een collega blijkt via deze route benaderd te zijn, in oktober 2024, door een recruiter.

‘Hij ondertekende met B. (voornaam), “recruitmentadviseur Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties” en schreef dat hij “voor een speciaal team” mensen aan het zoeken was “met een unieke expertise”. In mijn geval: mijn kennis over extremisten in een bepaald [met naam genoemd] land in Azië. Het was onduidelijk of ik werd benaderd als journalist of als schrijver van mijn master-scriptie over dit betreffende land. Op mijn LinkedIn-profiel staat duidelijk dat ik onderzoeksjournalist ben.’

Onze collega vervolgt: ‘B. schreef dat “een specifieke organisatie binnen de Rijksoverheid” interesse in mij zou kunnen hebben. Hij excuseerde zich voor zijn “uiterst vaag en mysterieus berichtje” en vroeg of hij een keer met mij zou kunnen spreken over mijn onderzoek.’

De collega had het vermoeden dat het bericht vanuit de AIVD kwam. ‘Ik kan niet vertellen hoe, maar ik heb een manier gevonden om bevestiging te krijgen van mijn vermoeden. Een paar dagen nadat B. mij had benaderd, schreef ik hem dat ik overleg had gehad met de NVJ en dat ik er geen probleem mee zou hebben om met hem te spreken over mijn scriptie, maar niet over mijn werk als journalist.’ Daarna is van B. niets meer vernomen.

De ontmoeting heeft in een hotel plaatsgevonden, nogal film-noir-achtige toestanden

Ethische beroepscode

De ethische beroepscode van de NVJ stelt dat journalisten geen informatie mogen uitwisselen met geheime diensten. De vraag is of deze code bij iedereen bekend is. Op de redactie van een landelijke krant vertelt een journalist dat de AIVD graag verder wilde praten over een onderwerp waarover hij had gepubliceerd: een spionagezaak bij een Nederlands bedrijf.

‘Ik heb dat ook gedaan, met als vertrekpunt dat ik via hen graag meer te weten wilde komen over mijn onderwerp. Ik heb mijn bronnen niet prijsgegeven.’

Een ander nam zelf het initiatief: ‘Een man die ik interviewde voor een artikel zei, toen de cassetterecorder uitstond: “Ik doe wat voor de Iraanse geheime dienst.” Ik heb vervolgens de AIVD benaderd, vooral omdat ik hoopte informatie van hen te krijgen over een belangrijk persoon die toen in het nieuws was. De ontmoeting heeft in een hotel plaatsgevonden, nogal film-noir-achtige toestanden. Van de AIVD heb ik helaas geen informatie teruggekregen.’

Voorbereiding op journalistieke opleidingen

Het bovenstaande leidt tot de vraag of onze beroepsgroep voorbereid is op de potentiële bemoeienis van overheidsdiensten. Bijna 90 procent van de journalisten zegt op de opleiding onvoldoende geleerd te hebben over veilig werken, risico’s verminderen en bronbescherming.

Ruim 92 procent ziet een rol weggelegd voor de NVJ op dit terrein, bijvoorbeeld voorlichting en praktische en juridische hulp.

NVJ: Basisantwoord zou ‘nee’ moeten zijn

Gevraagd om een reactie zegt NVJ-secretaris Thomas Bruning dat journalisten alert moeten zijn.

‘De genoemde voorbeelden maken duidelijk dat journalisten zich steeds bewust moeten zijn van de kwetsbaarheid van hun bronnen. Dit vraagt om een proactieve houding, dus goede bescherming van computers en telefoons en argwaan bij vragen vanuit politie, diensten, maar ook bijvoorbeeld vanuit ambassades. Het basisantwoord zou altijd nee moeten zijn als er om achtergrond of broninformatie wordt gevraagd. Ook hebben we meerdere malen bij de top van de politie en ook bij de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken Hanke Bruins Slot bepleit dat diensten en politie de actieve instructie krijgen om geen broninformatie bij journalisten op te vragen. Dat ondermijnt immers de onafhankelijkheid van de journalistiek en brengt journalisten en hun bronnen potentieel in gevaar. Bij twijfel is het altijd goed om te sparren met een NVJ-advocaat.’