Bearn Bilker: Ik tref wel raadsleden die niet eens een abonnement hebben op de Leeuwarder Courant of Friesch Dagblad. Onvoorstelbaar!

© Keimp

(tekst: Bearn Bilker in het laatste nummer van het Stadsblad Liwwadders)

De media in oneerlijke concurrentie: Provincie en gemeente: doe er wat aan

‘Informatie is de munteenheid van de democratie’, zei ooit Thomas Jefferson, de derde president van de USA. Hij zei ook dat ‘Reclames bevatten de enige waarheid in een krant waar je op kunt vertrouwen.’ Hoewel je bij de tweede uitspraak je vraagtekens kunt plaatsen, geven ze de spanning weer in medialand, zowel over digitaal nieuws op het internet als over de bestaande traditionele kranten.

We gaan in dit artikel in op de vraag of de media voldoende inkomsten verkrijgen om die munt steeds op te kunnen blijven poetsen.

Het aantal abonnees van papieren kranten loopt al jaren snel achteruit. De Leeuwarder Courant, eens meer dan 110.000 krantenlezers, zit nu op zo’n 49.000 (n.b. in het oorspronkelijke artikel stond 66.000) en het Friesch Dagblad, eens ruim boven 20.000, zit nu op 9.000. Dat is een gigantische terugval, met veel consequenties. Ze bereiken nu slechts een kwart van de Friese huishoudens. Er is ook een forse afname van advertenties, het bereik is immers geringer geworden. Huis-aan-Huisbladen zijn wat advertenties betreft aantrekkelijker, maar niet qua nieuwsvoorziening. Dan zijn er natuurlijk diverse websites en digitale nieuwssites op sociale media waar je gemakkelijker je reclameboodschap onder de aandacht kan brengen. In de digitale nieuwsvoorziening zit al jaren de groei, eerst wat aarzelend, maar nu echt volop.

Dan zijn er de doelgroepen, die wat generaties betreft anders tegen het nieuwsaanbod aankijken. Oudere generaties lezen hoofdzakelijk papieren kranten en bekijken het nieuws op tv. De jongeren pikken alle nieuws op van sites vanaf hun smartphones: NU.nl, Twitter, Telegraaf (die is makkelijk toegankelijk) en AD. De nóg jongere generatie plukt het nieuws van Tiktok, YouTube en Snapchat. Korte berichtjes, met als het even kan beelden, filmpjes. Ze scrollen meteen verder naar een volgend berichtje. Het gaat hen puur om feiten en die kun je meestal liken of voorzien van een kort commentaar. Dat er dan op sommige sites (niet de hierboven genoemde) wildvreemde opinies en ongenuanceerde ideeën de wereld worden ingestuurd waardoor je beïnvloed kunt worden, is dan weer het nadeel.

De smaak van de lezer

Steeds meer kranten hebben vooral de afgelopen tien jaar, daarvoor ook al wel, sterk geïnvesteerd in de digitale versie, in de hoop dat ze daarmee nieuwe abonnees winnen. Bij de redacties wordt momenteel via hun eigen digitale krant scherp gemonitord welke onderwerpen het meest aangeklikt worden. Daar spelen de redacteuren op in met de keuzes van het aanbieden van artikelen. Dat houdt weer in dat er meer naar de smaak van de lezer wordt gehandeld. Dus verdwijnen hele rubrieken en achtergrondverhalen, omdat die veel minder worden gelezen dan bijvoorbeeld het nieuws uit de eigen regio, waar het gaat om de herkenbare ontwikkelingen in dorp en stad. Het gevolg daarvan is weer dat geïnteresseerde lezers van achtergronden van politiek, religie, kunst en cultuur het onderspit delven, dus in het ernstigste geval haken die dan ook nog af. Mensen hebben ook vaak geen behoefte om negatief nieuws te lezen. We willen steeds vaker het leuke, het grappige en het positieve horen, want er is al ellende genoeg. Met als gevolg dat we steeds vaker ‘leuk nieuws’ voorgeschoteld krijgen en van vervelende berichten kunnen de scherpe kantjes er wel wat af. Dat kan en mag natuurlijk nooit de leidraad van goede journalistiek zijn.

Is de pers dan nog de hoeder van de democratie?

Commercie hebben we deels nodig om te kunnen bestaan, maar commercie is ook de doodsteek voor vele interessante aspecten in het leven. De media worden speelbal van de willekeur van wat mensen willen zien en geloven. Maar houdt de pers ons dan nog wel de broodnodige spiegel voor, is de pers dan nog de hoeder van de democratie?

In Nederland zijn de verhoudingen in medialand behoorlijk scheef gegroeid. De overheid geeft ruim subsidie aan de publieke omroepen, de regionale omroepen (bij ons Omrop Fryslân) én aan de lokale omroepen. (In Leeuwarden e.o. Omroep Leo/Middelsé). De papieren kranten krijgen niets, die worden als commercieel beschouwd en moeten het hebben van inkomsten uit advertenties en abonnees, die dus beiden behoorlijk teruglopen.

Friesch Dagblad en Leeuwarder Courant krijgen dus niets. Hun digitale versies van de krant krijgen ook niets. Omrop Fryslân krijgt volop subsidie. Ze moesten enige tijd wel behoorlijk bezuinigen en dat ging ten koste van de inhoud, van de redactie. Met het geld dat Omrop Fryslân krijgt, investeren ze vooral in de digitale nieuwsvoorziening, die gratis wordt aangeboden. De Leeuwarder Courant en het Friesch Dagblad kunnen daar nooit tegen opboksen, ze krijgen geen cent voor hun digitale krant. Je moet daarvoor geabonneerd zijn op de krant zelf of speciaal op hun digitale versie. Ook hier is weer sprake van adverteerders die voor een groot deel natuurlijk gaan adverteren op de sites waar lezers gemakkelijk op kunnen komen.

Kranten kunnen dus nooit concurreren met de provinciale omroepen op dit terrein. Een enorme scheefgroei is het gevolg. Daar komt dan ook nog bij dat gemeenten hun lokale kranten subsidiëren via het fonds van lokale omroepen. Maar dat andere media in de gemeente of staten geen cent krijgen. Om het concreet te maken: Omrop Leo/Middelsé krijgt jaarlijks ruim anderhalve ton aan subsidie (in 2019 aangevuld met ruim een ton extra om te professionaliseren). Het stadsblad Liwwadders krijgt geen cent, want dat is commercieel en moet zichzelf bedruipen, zo wordt gezegd. Dat is moeilijk concurreren en iedereen voelt op zijn klompen aan dat dit op al vrij korte termijn nooit goed kan gaan. De papieren kranten verdwijnen en als gevolg daarvan ook de aan die kranten verbonden digitale versies.

Het medialandschap van Fryslân zal flink verarmen als Friesch Dagblad en Leeuwarder Courant niet meer bestaan

Het medialandschap van Fryslân zal flink verarmen als Friesch Dagblad en Leeuwarder Courant niet meer bestaan, of dat er nog maar één krant voor het hele Noorden, vanuit Groningen, wordt uitgegeven. Provincie en gemeenten moeten echt heel alert zijn op deze negatieve spiraal, want ze verstrekken subsidie aan de een en helpen de ander om zeep.

Gemeenteraadsleden, kerkenraadsleden, leden van instanties die grote verantwoordelijkheden dragen in het maatschappelijk en bestuurlijke leven moeten allen een abonnement hebben. Ik tref wel raadsleden die niet eens een abonnement hebben op de Leeuwarder Courant of Friesch Dagblad, laat staan beide, en dus veel missen aan achtergronden in hun omgeving. Dat vind ik zelf onvoorstelbaar. De groei van papieren dagbladen neemt af, dat is duidelijk en verklaarbaar, maar de groei van digitale kranten neemt nog wel toe, al gaat het langzaam. De nieuwsgaring maar vooral het presenteren van het nieuws is in dit land in een totaal oneerlijke concurrentie geraakt.

In Luxemburg krijgen alle kranten van de regering forse subsidie en in België krijgen de krantenmagnaten voor de distributie en de krantenbezorging echt heel hoge bedragen. In Nederland heb je dan nog het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Dat houdt in dat je eenmalige projecten kunt indienen, over een onderwerp, of voor veranderingen in je aanpak. Omroep Leo/Middelsé krijgt bijvoorbeeld geld 110.000 euro voor het investeren in de verbouw van de studio. Liwwadders heeft ook wel een projectsubsidie ontvangen en heeft dat besteed aan verdieping van onderwerpen, zoals de achtergronden over de vergunningverleningen voor de militaire vliegbasis voor de komst van de F-35.

Ik pleit duidelijk voor één onafhankelijke instantie voor de journalistiek, maar dan per provincie

Ik pleit duidelijk voor één onafhankelijke instantie voor de journalistiek, maar dan per provincie. Alle subsidieaanvragen uit Fryslân moeten daar behandeld worden. Een raad van deskundigen beoordeelt en adviseert, maar besluit ook, met achteraf verantwoording aan de Gedeputeerde Staten. Daarmee worden de aanwezige subsidies veel meer onder een dak gebracht en zijn de verhoudingen ook duidelijker. Het is nu namelijk veel te versnipperd en onduidelijk. Dat bijvoorbeeld gemeenten nu zelf geld sluizen naar hun eigen omroep is pikant, want dezelfde lokale omroep moet natuurlijk ook de gemeentelijke overheid kritisch kunnen volgen en als hoeder van de democratische rechtstaat de lat hoog leggen. Dat gebeurt nu veel minder, omdat men de eigen geldschieter toch moeilijk scherp kan becommentariëren.

Liwwadders is een eigenzinnig stadsblad, dit jaar al vijfentwintig jaar, maar het krijgt geen geld. Ook voor zulke bladen zal financiële ruimte gecreëerd moeten worden, anders missen we in het medialand een authentiek blad met eigen geluid en eigen doelgroepen. Maar als ik heel eerlijk ben, wil ik helemaal geen subsidiestelsel. Het blijft altijd oneerlijke concurrentie. Kranten moeten het van abonnees hebben, dus waarom ook niet gewoon abonnementen op nieuwssites, en niets gratis, want die scheefgroei brengt de hele journalistiek in gevaar.

Bearn Bilker, voorzitter Stichting Loods 50 voor onderzoeksjournalistiek