Krijgen Oranjestein en Epemastate een publieksfunctie?

Bearn Bilker gidst tijdens een Nassau-wandeling voor het Oranjepoortje van de Grote Kerk

(tekst: Toespraak Bearn Bilker, vrz. Stichting Staten en Stinzen, Burgum., 27 oktober 2022, 20 uur)

Dames en Heren, Gasten van Stichting Staten en Stinzen

We zijn in Glinstra State te Burgum waar ik u van harte welkom wil heten op onze jaarlijkse avond over de Staten, Stinzen en Buitenplaatsen en waar we onze contacten willen versterken met u als eigenaren, beheerders van onze Friese staten.

Glinstra State. De naam doet vermoeden dat we hier op historisch terrein zijn waar de Van Glinstra’s aan verbonden zijn. Van Glinstra was een familie oorspronkelijk uit Dronrijp; toen bekend onder de naam Van Glins. Maar men trof ze feitelijk overal wel aan in Friesland. Of het nu in Balk is, Leeuwarden, of in Cornjum of in Veenklooster of Buitenpost, ja ook in Burgum. Ze sloten in de 18e eeuw enkele interessante huwelijken, zoals met Burmania en met Heemstra. Door een huwelijk vertoefden de Glinstra’s twee generaties lang op Fogelsanghstate in Veenklooster. Hier en daar tref je nog een rouwbord aan van een Van Glinstra, zoals in Oudega (Sm) en in Oudwoude. In het depot van het Fries Museum zijn twee rouwborden opgeslagen en een portret van Eelco van Glinstra, stafofficier in het leger van Willem IV. Net voor 1800 noemde de familie zich weer Van Glins. Ze zijn in 1814 uitgestorven, met Arend Johan van Glins, grietman van Haskerland.

Dit gebouw is meer een buitenplaats dan een oorspronkelijke state, het werd gebouwd in 1855, door de familie Ferf. Het heette toen Phileatheia.

Burgemeester Bothenius Lohman woonde er in 1914 en die gaf het toen de naam Glinstra State, omdat, zoals hij zei, zijn moeder Clara van Sminia afstamde van de Glinstra’s. Dat klopte, maar daarvoor moest hij wel terug naar 1738.

Dit huis heeft een fraaie tuin. Dat zie je wel meer, zoals Haersma State te Drachten en Philippusfenne in Kollum, er is zelfs een grafkelder en een oranjerie.

Voor ons als Stichting Staten en Stinzen mooi om hier te zijn. We zijn doorgaans op de altijd wat bekendere staten, maar nu een wat onbekendere, en dat is ook ons doel; zie wat Friesland te bieden heeft aan rijkdom aan landgoederen, buitenplaatsen en ook oude poortgebouwen, naast de bekende staten en stinzen.

Zo mocht ik onlangs een gesprek hebben met de nieuwe eigenaren van Liauckamastate te Sexbierum: zij willen er weer iets toonbaars van maken en er ook bezoekers ontvangen, zoals het weer zichtbaar maken van de oude kelder van de monumentale boerderij die in de Tweede Wereldoorlog een belangrijke schuilplaats was van het verzet en waar een dramatische overval door de Duitsers plaats heeft gevonden.

Dat geldt ook voor Allemastate te Oudwoude, een oorspronkelijke zaalstins, waar we bitter weinig van bezitten, al helemaal niet op een dorp. Het echtpaar dat hier is komen wonen stelt het terrein en huis geregeld open voor activiteiten en zo kan men een kijkje nemen op deze historische plek.

Harsta State te Hegebeintum is sinds kort open voor publiek. De Ver. Hendrick de Keijser heeft er iets moois van gemaakt en er is een aantrekkelijk concept ontstaan van het bezoekerscentrum met archeologische vondsten en natuurlijk met de bijzondere kerk op de hoogste terp, en aan dat concept is nu Harsta State toegevoegd.

In Kollum heeft het Sytzama Huis eindelijk, na jarenlange leegstand, een bestemming gevonden: een Grand Café, waardoor het publiek dit grootse pand kunnen betreden.

We zijn als Stichting zeer betrokken bij de restauratie van Jouwsma State, dat wil zeggen van het terrein onder Wirdum waar eens Jouwsma State heeft gestaan en waar nu de Eysinga-begraafplaats ligt. Het is kortgeleden een gemeentelijk monument geworden en nu zijn we, weliswaar als aparte stichting, bezig met geld inzamelen voor het herstel.

Er zijn nog wel enkele zaken waar we bij betrokken zijn, maar dat voer nu allemaal wat te ver.

Het zijn positieve tekenen dat staten en stinzen worden opgeknapt, dat er geïnvesteerd wordt en dat men een publieksfunctie aanbiedt, zij het bescheiden zoals Liauckama State en Allema State, maar dat kan ook moeilijk anders, omdat het tevens hun woonhuis is.

Door de situatie in de wereld zijn de energiekosten flink gestegen, waardoor de zorgen toenemen over het cultureel erfgoed in het algemeen en huizen zoals deze in het bijzonder. De Leeuwarder Courant besteedde er onlangs een lang artikel aan.

De zorgen die we vorig jaar uitten over de paar staten die de deuren dicht hebben en waar wij geen contact mee hebben, en waarvan wij niet weten welke plannen er zijn, die zorgen zijn helaas niet weggenomen dit jaar. We willen altijd bijzonder graag om tafel met eigenaren, beheerders, om te kijken wat we voor elkaar kunnen betekenen. Ons bestuur heeft veel knowhow en vooral deskundigheid in huis. We leggen contacten waar we kunnen, maar het lukt helaas niet met élke state.

Een landgoed, een buitenplaats, parken en tuinen en staten, worden veelal gerestaureerd met overheidsgeld. Het gaat vaak om miljoenen euro’s publiek geld. We vinden het dan ook vanzelfsprekend dat het publiek op een of andere wijze daar iets voor terug krijgt, dus de huizen een publieksfunctie hebben.

In de afgelopen maanden zijn Epemastate en Oranjestein verkocht. De twee huizen waar we vorig jaar nog niet van wisten in welke handen deze huizen zouden komen, hebben een nieuwe eigenaar; namelijk de Stichting Stinze Stiens van het echtpaar Van Riemsdijk. Daar zijn we blij mee. Epema State en Oranjestein, twee huizen eeuwenlang in familiebezit, komen nu in handen van een particuliere stichting. Het is goed dat het aangekocht is door deze stichting, maar ook hier de grote vraag (en daar zijn wij juist voor): wat gebeurt er met Epema State en Oranjestein zelf, welke functie, dus publieksfunctie, krijgen deze gebouwen?

We blijven in contact staan om onze gedachten daarover te delen met nieuwe eigenaren.

Met de provincie zijn we enkele malen om de tafel geweest om pleidooien te houden voor veel meer aandacht voor staten en stinzen. Dit Fries cultureel erfgoed is schaars, dus daar moet een extra plusje op. Onze inzet om een gemeenschappelijke overkoepelende organisatie voor cultureel erfgoed, dat dreigt verloren te gaan, onder te brengen in zo’n club, heeft het in zo’n korte tijd nog niet kunnen halen. Wel zijn er besprekingen gaande om een overkoepelende stichting, maar dat is meer voor algemene erfgoedbelangen. Ons bestuurslid Jan Coehoorn is daarbij betrokken, wellicht dat hij er straks iets meer over kan vertellen. Ondertussen blijven we de vraag onderzoeken welke de mogelijkheden zijn om te komen tot: wat is haalbaar om erfgoed dat tussen wal en schip verkeert of raakt om daar extra zorg voor te verkrijgen? Dat doen we dan ook met andere partners. Ook daarover hebben we al boeiende gesprekken gevoerd.

Het afgelopen jaar hebben we enkele excursies georganiseerd. Allemaal verzorgd door één van onze bestuursleden.

Zo zijn we in Franeker te gast geweest met Peter Nieuwenhuijsen. Franeker is een stad waar veel rijkdom was en is aan stadstinzen: Botniahuis, Martenahuis of stins, Dekemahuis en Camminghastins, het is allemaal rijke historie wat er te vinden is.

Een volgende excursie ging naar de stinzenflora, met als hoogtepunt Philippusfenne, verrassend wat voor een bijzondere tuin daar midden in Kollum te vinden is. Jan Willem Zwart had hier de leiding.

Vervolgens hebben we een excursie georganiseerd naar Beetsterzwaag en Oranjewoud onder leiding van Rita Radetzky. Beide plaatsen zijn bekend om hun fraaie buitenplaatsen.

Op de plannen van een Elfstatentocht zal straks worden ingegaan door Wiepkje Hoekstra en Hendrina Zijlstra.

Ook is er dit jaar weer een rondreis geweest, twee zelfs, in mei en in oktober. Deze driedaagse tour met als thema Friese adel en hun staten en buitenplaatsen mag ik dan steeds doen. Eerste dag in Noordoost Friesland, met Dekema State, Hegebeintum, Fogelsanghstate en Schierstins. Tweede dag: Leeuwarden, Popstaslot en Franeker. En de derde dag: Schatzenburg, Heerenveen en Oranjewoud. Het slaat bijzonder aan en ook volgend seizoen staat het weer op het programma.

We hebben zoals vorig jaar aangekondigd, er prioriteit van gemaakt om de contacten met de staten, stinzen en buitenplaatsen te intensiveren. Dat is veel werk, maar het is nodig. Vooral ook met die huizen die wat minder in de belangstelling staan. Ons werk neemt toe, dat merken we elke dag.

We hopen om steun van u, van de provincie en van collega-instellingen en stichtingen. Dat is steeds meer nodig omdat het gaat om het totaal van het Fries cultureel erfgoed, dat steeds meer terecht als een geheel, als een ensemble, wordt beschouwd.

We hebben vanavond als hoofdgast prof. dr. ir. Theo Spek. Hij is hoofd van het kenniscentrum Landschap van de RUG en hoogleraar Landschapsgeschiedenis aan de RUG. Zeer van harte welkom! Als er iemand iets weet over het landschap als geheel, ontstaan van het landschap met de cultuurhistorisch elementen, erfgoed, ensembles en zeker ook over de bodem hier in het noorden wat betreft de Waddenzee, de kust en het veengebied, dan is het zeker prof. Spek. We zijn dan ook zeer geïnteresseerd in wat hij ons te vertellen heeft. Zeer welkom!

Maar ik geef graag eerst het woord graag aan Hendrina Zijlstra en Wiepkje Hoekstra over het project Elfstatentocht.

Ik dank u voor uw aandacht.

Bearn Bilker

27 oktober 2022