‘Misleidend advies van Jan Koster en DINGTIID aan gedeputeerde Fokkens over Fryske Akademy’

Foto: Harrie Muis

(tekst: ingezonden)

Leeuwarden, 11 december 2019

Geachte Leden van Provinciale Staten,

In het Dossier met voorstellen voor de toekomst, de financiering en de nieuwe Liëringsovereenkomst Fryske Akademy (PS-stuk, Statengriffie 7 november, registratienr. 01712877) staat als bijlage nr. 13 de brief van 25 oktober 2019, waarin Jan Koster als voorzitter van DINGTIID bestuurlijk advies uitbrengt aan Gedeputeerde Fokkens over de kwestie Fryske Akademy (FA), die op woensdagavond 11 december a.s. aan de orde komt in de vergadering van Provinciale Staten (PS).

In dit DINGTIID-advies staat over de voorgestelde nieuwe Liëringsovereenkomst tussen KNAW en FA het volgende:

“Tagelyk sil sa’n nije liearringsoerienkomst foar de KNAW de oanstjoerende rol – dy’t se de iure wol mar de facto nea hienen of ha woene – ​fuortnimmen en sil dat net mear in punt fan diskusje foarmje.”

Maar zo zit het niet. Immers:

(1) die aansturende rol heeft de KNAW sinds de eerste Bestuursafspraak

van 1989 altijd gehad, ook al was de FA een zelfstandige stichting;

(2) een aanzienlijke uitbreiding van die rol heeft de KNAW zelf in 2004 opgeëeist op

grond van de Gemeenschappelijke Verklaring van KNAW en Provincie Fryslân; en vervolgens is dit ook hard vastgelegd in de nieuwe FA-Statuten van 2005;

(3) en niet alleen de iure was dit zo, maar ook de facto in de praktijk van alledag.

Van 2006 tot en met 2013 heb ik als directeur-bestuurder van de FA hier elke dag mee gewerkt in mijn contact met de KNAW. Eén voorbeeld: als directeur-bestuurder wilde ik in de FA-Jaarrekening een beter inzicht geven in de risico’s die de FA liep. Ik deed dit vanuit mijn statutaire eindverantwoordelijkheid voor de financiële positie van de FA. In 2004 immers hadden juist onbekende c.q. onbeheersbare risico’s de FA de das omgedaan, en zo was dus goed risicobeleid en – verantwoording één van de allerbelangrijkste aanbevelingen uit het KPMG-Accountantsrapport over die crisis.

Allereerst hebben we toen een berekeningsmechanisme ontwikkeld dat goed werkte. Dit was voor het eerst dat KNAW-instituut dit deed. Niettemin, KNAW-directeur dr. Hans Chang wilde dit niet hebben. En hij had het voor het zeggen: de FA is statutair verplicht om de richtlijnen van de KNAW te volgen voor de Accountantscontrole (en voor nog heel wat dingen meer). Dus als ik niet deed wat hij voorschreef, dan zou hij mijn Jaarrekening 2012 afkeuren en daarvan melding maken aan het Ministerie van OCenW. Vanzelfsprekend heb ik toen dus zijn Aanwijzing moeten volgen.

Moraal: de KNAW beschikt sinds de FA-Statuten 2005 over de bevoegdheden en de aansturende rol die zij wenste, nodig vond en toepaste. Het DINGTIID-advies hierboven beweert echter dat dit niet zo is, nota bene drie keer in één zin. Terwijl DINGTIID best wist hoe het zat, want dat had ik ze uitgelegd in mijn brief van 15 mei 2018. Toch schrijft Koster dit – dus hoe kan dat? Omdat ook de KNAW sinds voorjaar 2018 ditzelfde beweert, en iedereen wil doen geloven dat dit governance-probleem nu de reden is waarom zij een andere relatie moet krijgen met de FA. Dat is dan inmiddels goed gelukt: in de Gateway Health Check (p. 13) en in het Taskforce Report (p. 7) staat precies dezelfde onzin.

In werkelijkheid blijkt dat dit governance-probleem niet eens bestaat. Tien minuten kijken op de website van de FA in de FA-Statuten2005, en dan is dit zonneklaar. Hetzelfde is gemeld in onze brief van 19 augustus 2019 aan minister Ollongren, waarin wij met de teksten uit de FA-Statuten2005 aantonen welke vergaande bevoegdheden, zeggenschap en aansturende rol de KNAW heeft inzake de FA. Ook in onze brief aan Provinciale Staten van 29 november hebben wij dit punt nog eens belicht. Het is een fabeltje dat dit niet zo zou zijn. Net zo’n fabeltje dus als wat DINGTIID ervan maakt.

Feitelijk is het ook pas sinds het vertrek van directeur dr Hans Chang, dat de KNAW niet meer doet wat ze altijd heeft gedaan (en ook hoort te doen), namelijk: aansturen en toezicht houden, conform de verantwoordelijkheden die zij had en heeft.

Het is de nieuwe directie van de KNAW die vanaf 2016 handelt in strijd met haar taken en verantwoordelijkheden. Alsof haar bevoegdheden en haar aansturende rol er niet meer toe doen – tot enorme schade van de FA, die mede hierdoor aan lagerwal is geraakt. Beide vaste subsidiënten wisten in 2016, dat het financieel-zakelijk verkeerd zat op de FA, en dat beter toezicht dus hard nodig was. Dit hebben ze echter nagelaten, en daar ligt nu hun medeverantwoordelijkheid voor dit enorme debacle – à 1,4mio euro verlies van het eigen FA-vermogen, door wanbestuur en wanbeleid van directeur en Raad van toezicht FA.

Het is wel goed om te weten hoe de KNAW aan die bevoegdheden en aansturende rol is gekomen. Na de FA-crisis van 2004 hebben Provincie en KNAW als vaste subsidiënten van de FA op aansturen van het Ministerie van OCenW een Gemeenschappelijke Verklaring uitgebracht, waarmee ze een aantal cruciale punten van bestuurlijke samenwerking, taken, plichten, garanties en verantwoordelijkheden op zich hebben genomen terzake van de FA.

Die Gemeenschappelijke Verklaring geldt onverkort tot op de huidige dag.

Maar dat niet alleen: de Gemeenschappelijke Verklaring ligt ook aan de basis van het succesvol herstel dat de FA daarna van 2006 tot 2015 heeft weten klaar te spelen. Zonder die Gemeenschappelijke Verklaring was er geen Masterplan 2007-2012 gekomen en had de KNAW in 2007 ook nooit een cent meebetaald aan het herstel van de FA. Dus als PS nu op 18 december a.s. de Nieuwe Liëring goedkeurt, gaat de Gemeenschappelijke Verklaring van tafel en komt er nooit meer een KNAW-bijdrage aan het herstel van de FA – nota bene terwijl de KNAW medeverantwoordelijk is voor de ondergang van dit prachtige instituut.

De Gemeenschappelijke Verklaring heeft bewezen een zeer bruikbaar instrument te zijn om weer uit de problemen omhoog te komen. Dit instrument is nu dus dringend weer nodig als weg vooruit naar het beoogde robuuste en duurzame herstel van de FA. Zonder die Verklaring gaat de FA ook nooit een ervaren en gezaghebbend wetenschappelijk en zakelijk zwaargewicht vinden als nieuwe directeur-bestuurder.

Dit verhaal zult u echter bij DINGTIID en in de stukken van KNAW, Gateway en Taskforce nergens lezen. En ook niet in de stukken van Gedeputeerde Staten (GS). Voor uw informatie hebben wij daarom de Gemeenschappelijke Verklaring meegestuurd – als Blauwdruk voor een werkbare bestuurlijke toekomst voor de FA (bijlage-1). Net als (en samen met) de BFTC van 1989 tot nu, de Liëring 1990 en de FA-Statuten 2005 vormt namelijk de Gemeenschappelijke Verklaring 2004 onderdeel van de historisch gegroeide Bestuursconstructie betreffende de Fryske Akademy (bijlage-2).

Het is deze hele, beproefde constructie, essentieel voor het bestaan van de FA, die nu verloren dreigt te gaan. Dit is een cruciaal bestuurlijk feit, dat er in de beraadslagingen van PS vanavond en bij de besluitvorming op 18 december zeer toe doet. Koster en DINGTIID dienen nu dus zo snel mogelijk hun onjuiste en misleidende advies aan Gedeputeerde Fokkens in te trekken. Leden van PS en GS moeten immers geen besluiten nemen op basis van de onjuiste informatie en verkeerde adviezen die ze hebben gekregen van DINGTIID, KNAW, Gateway en Taskforce. Ergo: ook de Nieuwe Liëring, die op die sprookjes gebaseerd is, moet van tafel, zodat we met de bestaande, goedwerkende bestuurlijke regelingen inzake de FA naar een veel betere, werkbare en duurzame oplossing toe kunnen (bijlage-3). Hopelijk zullen de verantwoordelijke bestuurders in Fryslân (en daarbuiten) nog tijdig vóór 18 december inzien, dat zij de enorme schade en de internationale blamage die hier dreigen voor Fryslân (en natuurlijk ook voor Nederland) dienen te voorkomen.

Met vriendelijke groet,

Prof.dr. Reinier Salverda, University College London (UCL) – r.salverda@ucl.ac.uk

cc: Gedeputeerde Staten van Fryslân