Zou presentator Jacob Stelwagen vervangen kunnen worden door een vrijwilliger?

Zou het werk van de presentatoren Jacob Stelwagen en Feike Wouda ook gedaan kunnen worden door vrijwilligers? Ik denk dat er best vrijwilligers te vinden zijn die de functies van de medewerkers van Omrop Fryslân moeiteloos zouden kunnen overnemen. Er zijn ongetwijfeld mensen te vinden die om ‘e nocht even goed als Jacob gesprekjes kunnen voeren en even zo goed als Feike lollige berichtjes uit kranten kunnen voorlezen.

Jacob Stelwagen sprak dinsdagmorgen met een vrijwilligster uit de gemeente Ooststellingwerf die vrijwilligers zocht die zouden kunnen bemiddelen bij burenruzies. Ze zouden worden ingezet in de gemeenten Opsterland, Ooststellingwerf en Weststellingwerf en een functie krijgen zoals mr Frank Visser, de Rijdende Rechter. Misschien dat mr Visser ook wel vervangen kan worden door een vrijwilliger, die met een mal hoedje op en een kwinkslag tot vergelijkbare prestaties komt. Je weet maar nooit. Maar moeten we dat willen? Hebben we daar niet een hele sector mediators professioneel voor opgeleid?

Eerder publiceerde ik over de vrijwilligers die het werk van vaste krachten in de Leeuwarder bibliotheek hebben overgenomen. Ik zei: word geen vrijwilliger! Bibliotheek-directeur Hans van der Veen kon het mooi vertellen. De vaste medewerker wordt straks ontlast door de vrijwilliger, zei hij. Waarom is Van der Veen eigenlijk zelf geen vrijwilliger? Ik schreef ook: als wethouder Sjoerd Feitsma (cultuur, financiën; PvdA) écht wil dat de bibliotheek langer openblijft en dat de dienstverlening op orde wordt gehouden, dan moet hij rap zijn beurs trekken. Ondertussen neemt de angst voor de toekomst onder medewerkers in de Leeuwarder bibliotheek alleen maar toe.

De Stichting Bibliotheekwerk heeft onlangs een landelijk onderzoek gepubliceerd waaruit blijkt dat de vaste medewerkers die overgebleven zijn grote zorgen hebben. Er is slechts één bibliotheek in ons land die de hausse van vrijwilligers heeft weten te weerstaan en die uit principe niet met vrijwilligers werkt, omdat zij vindt dat professionele medewerkers nodig zijn voor het bieden van kwaliteit. De overige bibliotheken werken allemaal met tientallen vrijwilligers. In de bibliotheek in Leeuwarden, de naam is veranderd in dBieb, zijn momenteel meer dan 70 vrijwilligers werkzaam.

De Stichting Bibliotheekwerk heeft vorig voorjaar een enquête gehouden waar 122 bibliotheken op hebben gereageerd. De groep bibliotheken met minimaal 70 vrijwilligers is in 2017 gestegen van 29 procent naar 52 procent. Bij tweederde van de bibliotheken overstijgt het aantal vrijwilligers inmiddels het aantal betaalde medewerkers. Dit was in 2014, de laatste keer dat een soortgelijk onderzoek werd gehouden, bij de helft van de bibliotheken het geval. De meeste vrijwilligers in de sector vallen rechtstreeks onder de bibliotheken, een minderheid is gelieerd aan andere organisaties. Het totale aantal vrijwilligers bij Nederlandse bibliotheken schatten de onderzoekers in op 15.000 à 18.000. De meeste vrijwilligers zijn 70+ en vrouw. Dat laatste vinden de bibliotheken een beetje jammer, want zij zoeken het liefst vrijwilligers die goed digitaal zijn onderlegd en de snel veranderende wereld kunnen bijbenen. Niet willen betalen, maar wel een hoop eisen stellen.

De bibliotheken geven aan dat zij door hun ambitieuze dienstverlening (meer taken en ruimere openingstijden) een beroep moeten doen op vrijwilligers. Zonder hen lukt het niet om die ambities waar te maken. In 2017 werd bij 42 procent van de bibliotheken door vrijwilligers taken uitgevoerd die eerder door betaalde medewerkers werden gedaan. Vrijwilligers voeren in 2017 maar liefst 25 procent uit van de kernfuncties van de bibliotheek. In 2014 was dit percentage 11 procent.

Het onderzoek zegt: betaalde krachten zijn bang om overbodig gemaakt te worden. Het onderzoek zegt ook: het ontbreekt op directieniveau aan een duidelijke visie ten aanzien van de inzet van vrijwilligers. ‘Men komt niet verder dan praktische redenen.’

De ambities van de bibliotheken zijn gestoeld op de wensen van gemeentebesturen, die weigeren het benodigde geld bij te leggen. Er heerst angst bij vaste medewerkers en de directie ontbeert visie. Zo zijn de gemeentebesturen mede verantwoordelijk voor de ontstane situatie.

Als men echte volwaardige banen zou willen scheppen, dan ligt hier voor hen een taak. Blijven de bestuurders voor de huidige route kiezen, dan komen op den duur ook de banen van Jacob Stelwagen en Feike Wouda in beeld. In dat geval zouden we alvast kunnen beginnen om de vacature voor een nieuwe directeur voor Omrop Fryslân, de opvolger van Jan Koster, open te stellen voor vrijwilligers. Zo’n ingewikkelde functie is dat nou ook weer niet, en wie weet dient zich hiervoor een bjusterbaarlijk capabel persoon aan. Bovendien heb je, als het even niet lekker loopt met de directeur, ook geen last van dure vertrekregelingen en juridische advieskosten. Je kunt zo van hem afkomen.

En ook voor bibliotheekdirecteur Hans van der Veen geldt: wees een kerel, word vrijwilliger!

Andries Veldman