Microgalerie Eewal – ‘Leve Domela Nieuwenhuis! Leve ’t socialisme! Weg met Gorilla!’

(tekst: Microgalerie Eewal; Eewal 56, 64, 76, 78, 84 en Slotmakersstraat 12, Leeuwarden)

Openingswoord Microgalerietentoonstelling door Eric Hoekstra:

Zeven Liwwadder Schrijvers  –  9 maart 2018

Beste liefhebbers van het geschreven woord

Wij gaan een korte reis maken langs de geestelijke sterrenhemel van wereldstad Leeuwarden. Daar, hier, aan de geestelijke sterrenhemel, schitteren zeven schrijvers, elk in hun eigen sterrenbeeld.

1. We beginnen met het sterrenbeeld maagd, het kuise sterrenbeeld van Jan Jacob Slauerhoff. Ik citeer van hem drie regels uit het gedicht Outcast:

Ons blijft ’t verneedrend smachten naar de ree.
Geen oceaan heeft onze drift gebluscht,
En niets op aard, ook zwerven niet, geeft rust,

Opvallend is hoe tijdloos Slauerhoff is. Ook nu is hij nog prima te lezen. De ster van Slauerhoff is een waardige toevoeging aan het program van Leeuwarden Culturele Hoofdstad. Wellicht meer dan omgekeerd.

2. Op naar de tweede schrijver. We trekken rustig door de dierenriem. Dan komen we bij het sterrenbeeld Weegschaal. Daar schijnt de Joodse ster van Jozef Alexander Cohen. Als echte weegschaal was hij behept met een sterk rechtvaardigheidsgevoel, dus hoe gaat dat dan met deze goede vriend van Domela Nieuwenhuis? Van school getrapt, in de legergevangenis gezeten, het land uit gevlucht, de koning beledigd, weigeren gratie te vragen, en uiteindelijk vanuit het verschrikkelijke en misdadige Nederland zijn heil zoeken in dat land van melk en honing, dat land zonder bloed aan de handen, dat beloofde land dat nooit een ander land heeft onderdrukt of veroverd: ik bedoel natuurlijk Frankrijk. Behalve Domela Nieuwenhuis vertaalde hij Multatuli en Gerhardt Hauptmann in het Frans en Emile Zola in het Nederlands. Van zijn hand vele socialistische en anarchistische geschriften. Zijn ze nog goed leesbaar? Best wel, ze zijn erg dagboek-achtig. We kunnen veel vergeven aan iemand die tegen Willem de derde heeft geroepen: “Leve Domela Nieuwenhuis! Leve ’t socialisme! Weg met Gorilla!”. U moet weten dat er veel eerder al een satirisch boek over deze koning verschenen was met als titel “Uit het leven van Koning Gorilla”. Maar dat heeft ie later herroepen. Toen werd hij monarchist. Hij schreef in 1935 al “Essentieel bestaat er geen verschil tussen Stalins en Hitlers satanische concepties van de almachtige staat, en van de daaraan onderworpen door productie voortgedreven machine-mens.”
3. Dan naar het sterrenbeeld Waterman, dat maar liefst met drie Leeuwarder schrijvers gezegend is. We beginnen met de onsterfelijke Piet Paaltjens, al net zo’n authentiekeling als Slauerhoff en Cohen. Paaltjens is eigenlijk een decadente dichter. Met zijn Rika wil hij het volgende beleven:

Gij vreesdet mooglijk voor een spoorwegramp?
Maar, Rika, wat kon zaalger voor mij zijn,
Dan, onder helsch geratel en gestamp,
Met u verplet te worden door één trein?

Of deze:

O, spreek mij niet van liefde,
Van vriendschap en van trouw;
Die zijn al sinds lang overleden,
‘k Ben lang er al van in den rouw.

Neen, spreek mij van ’s menschen ellende,
Van al zijn kommer en nood,
En hoe hij zijn broeders leven
Verbittert, – dan lach ik mij dood!

In feite hoort Paaltjens tot de poète maudits, de aartspessimisten, net als Slauerhoff, of de prozaist Céline. Wat een merkwaardige man! Mogelijk heeft hij meegeschreven aan het Oera Linda Boek als we hoogleraar Fries te Groningen Goffe Jensma mogen geloven.

4. Dan de volgende ster in het sterrenbeeld Waterman, de onsterfelijke veelschrijver Havank, Hendrikus Frederikus van der Kallen. Hij citeert regelmatig uit de Europese literatuur. In die zin is het geestrijk, elegant, ironisch, misschien meer in schijn dan in werkelijkheid. Toch is zijn plot soms wat warrig. Op de State van Jelsum hangt een schilderij van een 18 eeuwse barones en het verhaal gaat dat Havank op haar verliefd was. En elke keer als de gids van Jelsum State dat verhaal vertelt, is er altijd wel een slechthorende oudere mevrouw die vraagt: “En, is het nog wat geworden tussen die twee”. Vinden wij Havank nu nog grappig? Een citaat uit “De zwarte pointifex” (blz. 134):

Hij verwijlde de tijd in bed met sigaretten en een verzameling preken van Louis Bardaloue die hij in de lounge van de herberg opgegraven had. Het boek wel te verstaan.

Maar ook Havank was een zoekende romanticus die teveel dronk. Aardig om te vertellen is verder het volgende. De Nederlandse politie noemde in 1989 haar vingerafdrukkenherkennings-systeem naar de schrijver.

5. En dan de derde ster in het sterrenbeeld waterman, eindelijk een vrouw, Nynke van Hichtum, peudoniem van Sjoukje Maria Diderika Troelstra-Bokma de Boer. Als vrouw schreef ze natuurlijk kinderboeken, maar wat voor kinderboeken! In 1902 schreef ze “Afke’s Tiental” waarmee ze wereldberoemd werd. Het boek schetst zowel de bittere armoede van een groot gezin als de warme gezinsband mede als gevolg van de zorgzaamheid van de moeder. Een kort stukje dialoog daaruit:

“Toen bracht ik de kleine kinderen elk bij Ate Jelske en ik – ging naar de kerk!”
“Mem naar de kerk? Dat gebeurt anders ook niet vaak. Is ’t waar? Is ’t echt waar?” (p. 199).

In die tijd stonden kerk en socialisme tegenover elkaar, terwijl nu beide al weer haast uitgestorven zijn in Nederland. Merk op dat hoewel de vader in het verhaal een normale rol speelt, hij ontbreekt in de titel van het boek, alsof hij niet deelneemt aan de gezinsgemeenschap. Immers, Afke is de moeder en het tiental zijn de tien kinderen. De auteur had een ongelukkig huwelijk met Piter Jelles Troelstra, die een relatie kreeg met de huishoudster van het gezin. Dat geeft ons een bruggetje naar het volgende raam.

6. We springen nu naar het sterrenbeeld Ram en daar treffen we de socialistische oproerkraaier Troelstra aan, samen met Domela Nieuwenhuis de grondlegger van het socialisme in Nederland. Maar Troelstra was meer dan dat. Hij was ook lyrisch dichter in zijn bundel Rispinge. In 1918, na het uitbreken van de Russische revolutie, riep Troelstra op tot de revolutie in Nederland, een historische vergissing. Wel wil ik U verklappen dat mijn familie van grootvaderskant een aanzienlijk kapitaal zag verdampen als gevolg van de Russische revolutie: wij hadden namelijk aandelen in de Russissche spoorwegen. We hebben er tot op heden nog geen cent van teruggezien, zodat wij wat minder enthousiast zijn over dat zogenaamde socialisme dan ulieden. Maar dit terzijde. Enfin, de grootste literaire waarde van Troelstra schijnt dan toch in zijn Friese lyrische gedichten te schuilen. In sitaatje:

Yet gloeit myn siele nei! — En hwet ik sjong,
Det binn’ nin sangen mear fol simmerwille —
It het in stielen klang; ’t is hirde tael —
It is de kriichssang fen it Ideael!

Wat zijn oproerkraaierij betreft, zullen we maar denken dat iemand met het nobele sterrenbeeld Ram veel vergeven kan worden.

7. En dan tot slot onze laatste schrijver, uit het zelfde sterrenbeeld als Troelstra. Wie kent hem niet? Obe Postma! De wetenschapper-poëet. Denker und Dichter. Zo rustig, zo sereen. Hij was van de homosensuele persuasie – zoals Gerard Reve dat noemt – maar meer esthetisch dan praktiserend, afgaand op zijn leven en gedichten. Hij begon pas op latere leeftijd te dichten. Hij zei zelf dat hij in de natuurwetenschappen het wezen der dingen niet had gevonden. Nee, natuurlijk niet, want in dode dingen is niks te vinden, daarom is natuurwetenschap een doodlopende weg, maar dit terzijde. Postma probeert door sereen contact met natuur en dagelijks Fries leven de eeuwigheidservaring op te roepen. Breuker noemt dit de sublieme ervaring voor zover het om de natuur gaat, maar Postma zijn natuur is menselijke natuur, sterk bijgemengd met Fries landleven en Friese identiteit. Zelfironie hoort ook bij Postma. Zoals in het gedicht ‘Te Harns’ (’Te Harlingen’), waar hij schrijft dat Goethe een reis maakte naar Italië en Rilke naar Rusland, maar dat hij op zijn oude dag naar Harlingen is geweest. Daar zit spot maar ook opschepperij in, echt heel Fries.  Postma is ook echt de dichter van het persoonlijke contact, niet van de grote woorden.  Dat maakt hem sympathiek.

Gemeenschap  Mienskip

De sloot met kikkerbeet,
de uitgetrapte wal zuinig begroeid,
afgegraasd gras en aangevreten riet –
de weidekraag met dracht
van klaver, bloemenpracht en al
wat op de zeis nog wacht,
kwam samen in mij.

’t Geluid, dat van de erven komt,
’t geloei dat door de velden klinkt,
en al het  bedrijvige
dat mij zo levendig omweeft
kwam samen in mij.

Het volk dat hier zijn woonstee had,
en wat er sloofde en zwoegde eeuw na eeuw,
en al wat hier door bloei en sterven ging,
kwam samen in mij.

Mienskip

De sleat mei kikkertsblom,
de úttrape wâl in byt begroeid,
ôfearte pôle en tehaff’le reid –
de miedkraach mei syn dracht
fan klaver, blommeguod en al
wat op ’e seine wachtet,
kaam gear yn my,

t lûd, dat fan ’e hiemen komt,
it balten dat oer ’e lânen klinkt,
en al ’t bedriuw
dat libben om my hinne giet
kaam gear yn my.

It folk dat hjir syn wenstee hie,
en wat der bodde en wrotte d’ ieuwen oer,
en al wat hjir troch bloei en stjerren gong,
kaam gear yn my.