Observatorium: Zal Apotheker zijn collega Crone in moed overtreffen?

Verkiezingen Zuidwest Friesland mislukt

De verkiezingen voor de nieuwe gemeente Zuidwest-Friesland waren ontluisterend. De voorgeschiedenis was al weinig fraai. Met de steun – voor en achter de schermen – van de herindelingsgedeputeerde Sjoerd Galema – is lange tijd gemanoeuvreerd om Zuidwest Friesland zo groot mogelijk te maken. In de Tweede Kamer, die uiteindelijk moest instemmen, overheerste aarzeling. Paste dit nu wel goed bij de omstandigheden, daar in dat mooie Friesland? De moed van de Kamerleden was niet groot genoeg om nee te zeggen. Ja dan maar, met – als doekje voor het bloeden – wel een evaluatie na twee jaar.

De rol van gedeputeerde Galema

Galema heeft zo langzamerhand veel uit te leggen. De gang van zaken in zuidwest werkt natuurlijk rechtstreeks door naar de rest van Friesland. Een kolos in het zuidwesten – bijna zo groot als de gemeente Leeuwarden – geeft concurrentie en scheve ogen. Gelukkig was er een noodlijdende gemeente Boarnsterhim, waar een voormalige gedeputeerde, met behulp van een voormalige wethouder van Leeuwarden, ingehuurd werden om het sloopwerk te voltooien, en een deel van deze gemeente alvast over te hevelen naar Leeuwarden. Dan kan Leeuwarden eindelijk de 100.000 inwonersgrens overschrijden. Niet op eigen kracht, maar door annexatie dus. Burgemeester Crone voerde een doorzichtig propaganda-offensief. Hij beloofde veel moois voor � it �lde Grou�. Er zal straks fors worden ge�nvesteerd. Voor behoud van de schouwburg De Harmonie en Parnas, of voor ondersteuning van Cambuur, is de Leeuwarder schatkist amper nog toereikend. �Ik ben een realist�, sprak Crone onlangs, aangevend dat hij niet al te veel vertrouwen had in het behoud van justitie in Leeuwarden. Jawel, een realist in Leeuwarden, en een fantast in Grou.

Bestuurders kunnen zich tegenwoordig veel permitteren. Gedeputeerde Galema heeft – afgezien van zijn inspanningen voor Zuidwest-Friesland – nog op geen enkele wijze duidelijk kunnen maken, waarheen hij nu eigenlijk koerst. Soms ontvouwde hij een plan (met gedetailleerde kaartjes), maar liet zich vervolgens direct door provinciale staten terugfluiten. Om bij volgende gelegenheden weer even eigengereid voor de troepen uit te lopen. Zo trok hij meteen een rode kaart voor de nieuwe fusiegemeente De Friese Meren. Begerig naar een nieuw lijsttrekkerschap voor de komende statenverkiezingen, accepteerde hij de nieuwe gemeente – onder druk van de CDA-achterban – met even veel gemak. En Galema komt er mee weg, omdat andere partijen (vooral de PvdA hult zich in schimmigheid) bij dit moeilijke dossier liever niet al te veel in de schijnwerper willen komen. De nervositeit neemt toe, mee vanwege de komende statenverkiezingen. De nervositeit komt ook tot uiting in de benoeming van een �proces-architect� voor de verdere herindeling, en installatie van een commissie van wijzen. Zo houden de politici, die verantwoordelijk zijn, zichzelf buiten schot, en beroepen ze zich straks op het oordeel der wijzen.

De beginselloosheid van onze bestuurders kwam – al weer even geleden – onverhuld tot uiting op een bijeenkomst van het CDA en het Friesch Dagblad, vorig jaar onder leiding van oud-gedeputeerde Siem Jansen. Op een vraag van een burgemeester in de zaal, antwoordde gedeputeerde Galema bevestigend, dat de vorming van de grote Zuidwest-gemeente in belangrijke mate te danken was aan de gevorderde leeftijd van veel burgemeesters in dit gebied. De zittende politieke laag in Friesland schaamt zich er niet voor toe te geven, dat gebrek aan vitaliteit van burgemeesters een bepalende factor in het �herindelingsspel� is geworden.

De uitslag – op Omrop Fryslan – van de tussentijdse verkiezing leverde vreugde en chagrijn op.

Memorabel in het Sneker theater waren met name drie dingen :

– de reactie van verliezer Ekhart van de PvdA
– de reacties van de �winnende� CDA�-ers
– het abominabele opkomstcijfer

– verliezer Ekhart

Ekhart, wethouder van Sneek, was de aanvoerder van de PvdA. Een verlies voor zijn partij van 27% naar 18,5 %. Ekhart viel in zijn reactie op klassieke wijze door de mand. Het lag aan de media. Bijvoorbeeld het lijsttrekkersdebat op Omrop Frysl�n was in de vraagstelling verkeerd geweest. Er was teveel over de voorgeschiedenis gesproken, en te weinig over de goede plannen van de PvdA voor de toekomst. De verbaasde verslaggever van de Omrop merkte op, dat Ekhart toch zelf bij het verkiezingsdebat was geweest. Ja, moest Ekhart toegeven, maar er was te weinig naar hem geluisterd. Vervolgens sprak Ekhart er zijn grote tevredenheid over uit, dat de �protestpartijen� weinig voet aan de grond hadden gekregen. Hier manifesteert zich de grote tekortkoming bij de PvdA. Locale baasjes – in dit geval wethouder Sneek – raken verzeild in grote projecten – ditmaal een herindeling – en beginnen in hun eigen grootheid te geloven. Geconfronteerd met de teleurstellende uitslag slaan ze op een onhebbelijke manier om zich heen. Zelfoverschatting – kijk eens met welke grote ondernemingen we hier bezig gaan – gaat gepaard met verwijdering van de achterban (eigen partijleden en sympathiserende kiezers). Daar ligt de verklaring voor de slechte uitslag, niet bij de media en niet bij de protestpartijen.

– het ijdele CDA

Het CDA veroverde de meeste zetels, en was daar opgetogen over. In feite verloor ook het CDA, namelijk 24,5% nu, en 27,1 bij de vorige verkiezingen. Reden voor enige bescheidenheid, maar daar was bij Sjoerd Galema en consorten niet veel van te merken. Dat het CDA verrast was, is begrijpelijk, gezien het debacle bij de landelijke verkiezingen. Maar voor openlijke vreugde was weinig reden. In het licht van het lage opkomstcijfer – 48,7% – zou de vreugde althans met enig schaamte gepaard hebben mogen gaan. Je zag dat er niet aan af. Galema en De Rouwe glorieerden. Zoals ze ook glori�ren in een minderheidskabinet, waar ze na een halvering bij de verkiezingen toch de helft van de ministerszetels weten te bezetten. Rechtsradicale gedoogsteun nemen ze voor lief. Zoals Prediker al zei: ijdelheid der ijdelheden, het is al ijdelheid. Bij het CDA is dat inzicht zoek.

– het abominabele opkomstcijfer

�Lage opkomstcijfer is historisch dieptepunt�, zo kopte de Leeuwarder Courant. De LC gaat er daarbij niet op in, of dit tot conclusies zou moeten leiden voor gemeentelijke fusies, en herindeling in het algemeen. De LC zou daar wel eens bij stil mogen staan. Diverse redacteuren – bijvoorbeeld naar aanleiding van de standpuntbepaling in de gemeente Leeuwarderadeel – tonen zich rabiate voorstanders van de vorming van zo groot mogelijke gemeenten. Een evenwichtiger en objectiever beoordeling in de kwaliteitskrant zou op zijn plaats zijn.

Het is bekend, dat in grote gemeenten het opkomstcijfer ongunstig afsteekt bij dat van kleinere gemeenten. De kloof tussen bestuurders en kiezers neemt dus toe met de grootte van gemeenten. Vanuit democratisch oogpunt – betrokkenheid van inwoners bij hun bestuur – pleit daarom veel tegen de vorming van grote gemeenten.

Merkwaardig is het dat bij de vorming van Zuidwest-Friesland dit punt door de voorstanders (veelal zich als professionals afficherende bestuurders) systematisch wordt veronachtzaamd. De bestuurders papegaaien over de noodzaak van �opschaling�, ten behoeve van grotere �bestuurskracht�. Diezelfde bestuurders blijken niet in staat om bij verkiezingen de helft van de bevolking naar de stembus te krijgen.
Hun reactie is weer volgens het bekende strarmien. De bestuurders willen nu echt aan de slag en naar de bevolking toe. Ze bedoelen, dat we de slechte opkomst maar zo gauw mogelijk moeten vergeten. De bevolking zal er samen met de bestuurders aan moeten geloven. Het is heel goed wat we hebben bedacht, en we zullen daar vooral mee door gaan.

Waarnemend burgemeester Apotheker sprak aan het begin van de avond – toen de opkomst al beneden de 50% dreigde te blijven – nog uit, dat hij toch vurig hoopte, dat in elk geval de 50% zou worden gehaald. Dat vond hij toch wel heel belangrijk. Om van democratie te kunnen spreken, moest – zei Apotheker – toch wel minimaal de helft van de betrokkenen meedoen.
Apotheker weet het dus wel. Andere coryfee�n als Galema en Ekhart kwamen er nauwelijks aan toe om zich druk te maken over de opkomst. Hun eigen zeteltal – in het positieve of in het negatieve – biologeerde hen teveel.

Het zou de politieke klasse in (Zuidwest-) Friesland sieren, als zij de conclusie van burgemeester Apotheker ter harte nam. Aan deze gemeente ontbreekt de politieke legitimatie, als gevolg van het thuisblijven van de meerderheid van kiezers. Er is alle reden daar niet te snel over heen te stappen. Van burgemeester Apotheker – als van rijkswege aangestelde behoeder van de openbare orde – mag gevraagd worden, dat hij als eerste maatregelen neemt. Ook de provincie – te beginnen bij de CdK Jorritsma – zal nu op de rem moeten trappen. Gebeurt dat niet, dan is de geloofwaardigheid zo langzamerhand wel definitief verdwenen. Zuidwest-Friesland is ons voorgespiegeld als voorbeeld voor de rest van de provincie. Daarom is het zaak de valse start van Zuidwest Friesland te benutten voor een nieuwe benadering, waarin ook de bevolking zich kan herkennen.

De oorzaken van deze valse start moeten zonder uitvluchten en ongeacht prestigeverlies voor partijen en personen blootgelegd worden. De bevolking heeft daar recht op.

Zal Apotheker moed en karakter tonen? Hij zou dan zijn collega Crone van Leeuwarden overtreffen. Crone vroeg bij de gemeenteraadsverkiezingen in het voorjaar – waar in Leeuwarden de opkomst bleef steken bij 50% – om een grondig onderzoek naar de oorzaken. Het is gebleven bij een oppervlakkige beschouwing over het verloop van de verkiezingen in Leeuwarden. Het Leeuwarder college heeft het ook nog niet nodig geoordeeld om deze rapportage voor te leggen aan de gemeenteraad. De gemeenteraad is al lang vergeten, dat ze bij de verkiezingen zo bedroefd gestemd waren over de thuisblijvende kiezer. Zo gaan de politici rustig verder naar de volgende verkiezingen, en tonen straks weer hun rituele verbazing en treurnis over de alweer verminderde opkomst. Het doet denken aan de ondergang van de Titanic, waar het orkest tot op het laatst bleef spelen.

Dames en heren politici, het is al vijf over twaalf.

Observatorium Politiek Leeuwarden
(junior medewerker Hopperus Buma)