Journalistiek die voortdurend probeert te overtuigen, houdt op journalistiek te zijn

door Ben Stegeman

Iedereen warmt twee keer zo snel op.

De afgelopen week deed ik iets wat ik iedereen kan aanraden die denkt dat de journalistiek nog vooral bezig is met informeren. Ik maakte een collage van nieuwsberichten over klimaatverandering. Gewoon een verzameling koppen uit de reguliere media, zonder er iets aan toe te voegen. Toen ik klaar was, hoefde ik eigenlijk niets meer te schrijven. De collage sprak voor zichzelf.

Nederland warmt bijna twee keer zo snel op als de wereld. Canada doet hetzelfde. Rusland blijkt zelfs tweeënhalf keer sneller op te warmen. Het Midden-Oosten warmt twee keer zo snel op, Noord-Afrika ook en Azië mag natuurlijk niet achterblijven. Alaska warmt zo snel op dat algoritmes het nauwelijks nog kunnen volgen, Antarctica warmt sneller op dan de rest van de wereld en in het Noordpoolgebied gaat het zelfs drie keer harder dan gemiddeld. Tussen al die alarmerende berichten door lees ik vervolgens dat Europa helemaal niet het snelst opwarmende continent is.

Misschien ligt het aan mij, maar op een gegeven moment begon ik hardop te lachen. Niet omdat klimaatverandering een lachwekkend onderwerp is, maar omdat de berichtgeving iets absurds krijgt. Als werkelijk ieder land, iedere regio en ieder continent sneller opwarmt dan het wereldgemiddelde, dan moet dat wereldgemiddelde inmiddels een eenzame plek zijn geworden. Je vraagt je bijna af waar het zich nog bevindt.

Laat ik duidelijk zijn. Ik beweer niet dat de onderliggende onderzoeken ondeugdelijk zijn. Wetenschappers vergelijken verschillende perioden, gebruiken uiteenlopende datasets en kijken soms naar land, soms naar zee en soms naar specifieke klimaatzones. Dat is hun vak en dat hoort ook zo. Mijn ergernis richt zich niet op de wetenschap, maar op de manier waarop die wetenschap door de media wordt verpakt.

Steeds opnieuw lijkt de journalistieke reflex dezelfde. Zoek de meest spectaculaire conclusie, zet die boven het artikel en laat de nuance achter in de derde alinea, waar nog maar weinig mensen komen. Dat levert indrukwekkende koppen op, maar ook een merkwaardig eindresultaat. Wie een week lang het klimaatnieuws volgt, krijgt de indruk dat de hele wereld tegelijkertijd sneller opwarmt dan… de hele wereld.

En precies daar begint voor mij het probleem. Niet omdat ik ontken dat het klimaat verandert, maar omdat ik allergisch ben voor communicatie die steeds nadrukkelijker lijkt te sturen op urgentie. Hoe vaker ik dezelfde boodschap in een andere verpakking krijg voorgeschoteld, hoe minder overtuigend zij wordt. Niet omdat de feiten veranderen, maar omdat de presentatie steeds meer de trekken krijgt van een campagne.

Dat is misschien wel de grootste fout die de media op dit dossier maken. Ze lijken te denken dat vertrouwen ontstaat door de boodschap steeds harder te herhalen. Volgens mij gebeurt juist het tegenovergestelde. Mensen prikken feilloos door overdrijving heen. Wanneer iedere hittegolf historisch is, iedere zomer extremer dan de vorige en iedere regio uitzonderlijk snel opwarmt, ontstaat vanzelf de vraag of de werkelijkheid nog wordt beschreven of dat er vooral draagvlak wordt gecreëerd voor beleid.

Dat is een gevaarlijke ontwikkeling. Niet voor het klimaat, maar voor het vertrouwen in de journalistiek. Zodra mensen het gevoel krijgen dat ze niet meer worden geïnformeerd maar overtuigd, zetten ze hun hakken in het zand. Dan luisteren ze niet beter, maar helemaal niet meer.

Misschien zouden redacties zich daarom een veel eenvoudigere vraag moeten stellen. Niet of een kop voldoende urgentie uitstraalt, maar of zij de werkelijkheid eerlijk weergeeft. Want journalistiek die voortdurend probeert te overtuigen, houdt op journalistiek te zijn. Dan wordt zij communicatie. En communicatie die een vooraf bepaald doel dient, krijgt al snel een naam waar iedere journalist verre van zou moeten willen blijven.