Raadsels rond PFOS-vervuiling vliegbasis nemen weer toe – Wetterskip: Defensie is strafrechtelijk immuun (nu met video)

Raadsels rond PFOS-vervuiling vliegbasis nemen weer toe

(Ingezonden – onderin De Balie Amsterdam)

De immense vervuiling door PFOS op en rond de vliegbasis Leeuwarden kreeg bij ontdekking landelijke publiciteit. It Wetterskip Fryslân had begin 2023 min of meer bij toeval ontdekt dat niet alleen in baggerslib, maar ook in het water ongekende volumes PFOS voorkwamen.

Een jaar na ontdekking kwam It Wetterskip naar buiten. Er volgde een speurtocht van nog ongeveer een jaar naar de bron. Van begin af aan was eigenlijk wel bekend dat de oorzaak op de vliegbasis lag. Maar blijkbaar kostte het tijd om dit aan te tonen. Er startte vervolgens een informatie-campagne met bijeenkomsten en nieuwsbrieven. Prachtig, maar de vraag hoeveel vooruitgang er werd geboekt bleef wat onderbelicht. Wie er naar vroeg kreeg steevast te horen dat er veel overleg werd gepleegd tussen de overheden, dat er kennis werd aangeboord, bijvoorbeeld van Wetsus en dat er proeven plaatsvonden. Er zou ook al een aanbesteding in de steigers staan.

Zo antwoordde toenmalig minister Harbers (Infrastructuur en Waterstaat), mede namens de staatssecretaris van Defensie al op 28 juni 2024 op vragen van twee Kamerleden: ‘Het Rijksvastgoedbedrijf is bezig met het opstellen van het saneringsplan voor het ontgraven van de bodemverontreiniging. Ook het lozen van verontreinigd grondwater tijdens de ontgraving dient te worden onderzocht. Dit leidt tot een saneringsplan dat vervolgens door de bevoegde gezagen (ILT, gemeente Leeuwarden en Wetterskip Fryslân) moet worden goedgekeurd. Vervolgens kan de sanering worden aanbesteed. De planning is dat de aanbesteding in het derde kwartaal van 2024 plaatsvindt. De intentie is om voor het eind van het jaar te saneren.’

De laatste tijd werd het wat stil

Daarom kwam een informatiebijeenkomst in het dorpshuis van Koarnjum – 6 november 2025 – goed uit. Een omwonende (ondergetekende) stelde hier aan It Wetterskip enkele vragen. Ter plekke bleek er geen antwoord te geven. Dat zou schriftelijk volgen. Aan het belendende tafeltje zat de gemeente Leeuwarden. Een ambtenaar deed de vragen af met de uitspraak: ‘de gemeente heeft geen enkele bevoegdheid in deze kwestie’. Deze ambtenaar had beter moeten weten, zie bijvoorbeeld het citaat van de staatssecretaris.

De antwoorden van It Wetterskip waren nogal even onder weg. Eerst zou in elk geval voor de kerstdagen 2025 gereageerd worden, maar dat werd verdaagd naar een nieuwsbrief medio januari 2026. Als reden voor het herhaald uitstel werd herhaaldelijk genoemd: ‘er is veel overleg over de formulering nodig tussen de betrokken overheden en instanties’.

Vermoedelijk gaat het niet in de laatste plaats om de vraag wie moet betalen en of sanering wel echt mogelijk is.

Enkele onderdelen van de antwoorden in de Nieuwsbrief:

Defensie erkent desgevraagd dat al in 2018 uit een onderzoek de aanwezigheid was gebleken van PFAS-verbindingen op de vliegbasis. Deze zouden de risicogrenswaarden van het RIVM niet hebben overschreden, zegt Defensie. Er werd besloten ‘vooralsnog te wachten op meer duidelijkheid over normering en handelingsperspectief’.

De vraag of It Wetterskip en de gemeente – en zeker ook de omwonenden – niet toen al op de hoogte hadden moeten worden gesteld, blijft onbeantwoord.

Wat betreft de vraag hoe lang het alles met elkaar (onderzoeken en de echte sanering) waarschijnlijk nog gaat duren bewaart de nieuwsbrief het zwijgen.

Vele miljoenen. Zijn partijen het oneens over de verdeling van de kosten?

Iedereen is nogal benieuwd wat een en ander gaat kosten. Defensie beperkt zich in de antwoorden tot een raming van ‘vele miljoenen’. ‘Vanwege grote onzekerheden in de verwerking van de verontreinigde grond en zuivering van grondwater is momenteel nog geen specifiekere kostenraming te geven’.

Defensie zegt daarbij:’ De saneringsoperatie van Defensie zal worden gefinancierd door Defensie’. Wetterskip Fryslân en de gemeente Leeuwarden komen met een eigen antwoord op deze vraag: Wat het gaat kosten is – volgens hen – nog niet bekend. ‘Uitgangspunt is dat de kosten worden verhaald op de veroorzaker’. Blijkbaar was er geen gezamenlijk (Defensie, Wetterskip en gemeente, red.) antwoord op deze vraag mogelijk. Dat lijkt te wijzen op problematische discussies. Wil Defensie misschien de vervuilde gebieden buiten de vliegbasis voor rekening van de gemeente laten komen?

‘Defensie strafrechtelijk immuun’

Een boeiende vraag is de kwestie van de verantwoordelijkheid. Aanvankelijk leek It Wetterskip aangifte tegen Defensie te gaan doen. Onder meer Omrop Fryslân berichtte in die zin. In de nieuwsbrief staat nu dat een buitengewoon opsporingsambtenaar (BOA) van It Wetterskip ‘een proces-verbaal van bevindingen heeft opgemaakt en verzonden aan het Openbaar Ministerie (OM). Daarmee is er geen sprake van een aangifte of melding – zo lezen we – maar van ‘een officieel document dat feitelijke en objectieve waarnemingen bevat’. Het OM zou ‘in dit geval wel een strafbaar feit hebben geconstateerd’, maar heeft ook te kennen gegeven dat zij niet kunnen overgaan tot vervolging van de veroorzaker’.

Dit komt – zo voegt It Wetterskip toe ‘door de strafrechtelijke immuniteit die de veroorzaker heeft, afgeleid uit bestaande rechtspraak’.

Als dat al zo is, dan is dat bijzonder. Voer voor juristen, zou je zeggen. Een organisatie als Defensie zou bij voorbaat een vrijbrief hebben voor al haar activiteiten. Het lijkt dan ook verspilde moeite om nog te werken aan natuurvergunningen, omgevingsvergunningen etc.

Wat vinden Wetterskip en gemeente daar eigenlijk van?

De Jelsumer Feart en het Jelsumer Binnenpad

De Jelsumer Feart moet het allemaal nog geruime tijd ondergaan. Wetterskip Fryslân schrijft: ‘Wetterskip Fryslân mag de Jelsumer Feart niet hekkelen in verband met de aanwezigheid van PFAS. In de jaren 2025 en 2026 heeft het waterschap het noodzakelijke gedaan om de aan- en afvoer van water in de polders te waarborgen. Voor het hekkelen van de Jelsumer Feart en Lytse Feart moet dus nog een plan worden gemaakt’.

Vlak bij de Jelsumer Feart (bij de boerderij Haskera Zathe) is op een paneel het mooie gedicht te vinden van Obe Postma, gewijd aan het Jelsumer Binnenpad. Postma had van de huidige misère niet kunnen dromen. Als de gemeente in dit gebied toch op een of andere manier nog aan de slag zal gaan dan kan meteen opgetreden worden tegen de diverse locaties langs de Jelsumer Feart c.a., waar sprake is van zwaar vervallen kassen en provisorisch dichtgetimmerde loodsen en hokken. De ‘rotte kiezen’- inventarisatie (zal voor de zomer volgens wethouder De Haan afgerond zijn) mag hier niet aan voorbij gaan.

Elf miljoen voor de gemeente Leeuwarden

En nu is er ineens een boeiend artikel in de LC (24 januari 2026) van de hand van Robert Jan Speerstra. De gemeente Leeuwarden zou een bijdrage van liefst 11 miljoen hebben gekregen voor de aanpak van de PFOS-vervuiling door de vliegbasis. Die informatie is ontleend aan een antwoord op recente vragen van het kamerlid Zwinkels (CDA) aan de huidige staatssecretaris. Het kamerlid informeert: ‘Ten aanzien van de vliegbasis Leeuwarden. Ruim 1000 hectare is daar vervuild geraakt door PFAS-houdend blusschuim. Kan de staatssecretaris aangeven wat de voortgang is van de aanpak hiervan?’

De staatssecretaris: ‘…. De gemeente Leeuwarden heeft als bevoegd gezag in het kader van bodemsanering circa 11 miljoen ontvangen vanuit de specifieke uitkering (SPUK) Bodem van de IenW-begroting voor onder meer onderzoek voor het in beeld brengen van de problematiek en communicatie met de omwonenden. Over de aanpak vindt overleg plaats tussen het ministerie van Defensie als eigenaar van het terrein en het lokaal bevoegd gezag, de gemeente Leeuwarden voor bodem en het Wetterskip Fryslân voor oppervlaktewater’.

Uit het artikel van Speerstra blijkt dat de gemeente nog voor de zomer hoopt met een plan te komen voor benutting van de vele miljoenen. Dat wordt ook wel tijd, wetend dat de SPUK-bijdrage al eind 2024/begin 2025 werd toegekend. En de vervuiling in feite al sinds 2018 bekend is, of had kunnen zijn.

Van belang is in ieder geval dat boven water komt, wanneer en hoe gemeenteraadsleden met deze materie zijn omgegaan.

En duidelijk is wel dat op het vlak van ‘communicatie met de omwonenden’ aanzienlijke verbeteringen mogelijk zijn. En daar lijken geen miljoenen voor nodig.

A. de Boer