De Ruk naar Rechts – Opgedragen aan Edward Grieg, De Mars der Dwergen

Foto: A. Keikes

De Ruk naar Rechts

(Ingezonden)

Opgedragen aan Edward Grieg, De Mars der Dwergen.

We hebben vier kabinetten Rutte achter de rug. In deze periode voltrekt zich een systematische verrechtsing in samenleving en politiek. Wat betreft links – met name de PvdA – begint dat al eerder zeker wanneer Wim Kok de ideologische veren afschudt.

Rechts likt in 2010 de vingers af

Het begon met Rutte I. Dat duurde niet heel lang. Van oktober 2010 tot november 2012. Na de verkiezingen vormt de VVD (31 zetels) een kabinet met CDA (21 zetels). Samen lang geen meerderheid in de Tweede Kamer. Niet getreurd want de PVV van Wilders (24 zetels) is bereid gedoogsteun te leveren. Binnen het CDA leidt dit tot een halve opstand, zo stapt coryfee Ab Klink op, maar rechts binnen deze partij (Henk Bleeker c.s.) forceren de rechtse doorbraak.

Mark Rutte is trots. Dit is een kabinet met een programma waarbij ‘rechts Nederland de vingers kan aflikken’ – zo sprak hij. Het kabinet met als motto Vrijheid en verantwoordelijkheid stierf betrekkelijk snel en niet in schoonheid. Het dwarse en opportunistische gedrag van de PVV onder leiding van Wilders zorgde voor een snelle val. Rutte is erg boos op Wilders en voegt hem toe er voor te zullen zorgen dat zijn ‘partijtje’ tot op nul zetels zal worden gereduceerd.

Nu, 2023, lijken de rollen haast omgekeerd. PVV veruit het grootst, VVD zwaar verlies, intern dreigt de opstand.

Rutte II. PvdA prijst zichzelf uit de markt

Er volgen verkiezingen in 2013 waarin VVD en PvdA elkaar tot op het bot bestrijden. Dat leidt voor beide partijen tot een voortreffelijk resultaat: VVD ( 41 zetels) en PvdA (38 zetels). Het politieke klimaat in Nederland krijgt er vervolgens sterk onder te lijden dat deze twee grote tegenstanders samen gaan regeren. Rutte II, ook wel Rutte-Asscher. Met als motto: ‘Bruggen slaan’. De geschiedenis leert nadien hoe de PvdA de zure vruchten oogst. De coalitie zit wel de hele periode uit, maar voor de PvdA eindigen de volgende verkiezingen (maart 2017) desastreus. Een nooit vertoonde val naar 9 zetels. Aan de linkerkant passeert GroenLinks de PvdA met een score van 14 zetels.

De VVD houdt het verlies relatief beperkt en blijft grootste partij (33 zetels), CDA (19 zetels), D66 (19 zetels) en CU (5 zetels). Samen vormen ze het kabinet Rutte III, met als motto ‘Vertrouwen in de Toekomst’.

Opkomst Pieter Omtzigt

Rutte III biedt in 2021 zijn ontslag aan als reactie op het vernietigende rapport over de toeslagenaffaire. Naast Renske Leijten van de SP was Pieter Omtzigt hier het Kamerlid dat – ondanks tegenwerking, ook binnen zijn eigen partij het CDA (het ‘sensibiliseren’ van Hoekstra c.s.) – niet opgaf om de feiten aan het licht te brengen.

Kortstondige bloei D66

Rutte IV treedt in januari 2022 aan. Het handhaafde zich moeizaam tot juli 2023. De samenstelling was dezelfde als in de voorgaande periode. De verkiezingen (maart 2021) leverden de VVD 34 zetels op. D66 was een verrassing met 24 zetels (Kaag-effect, ‘nieuw leiderschap’). CDA leed verlies (terug naar 14 zetels) CU hield 5 zetels.

De aanloop naar dit kabinet was ontluisterend met de uitgelekte notities van verkenners Ollongren van D66 (Omtzigt: functie elders) en Annemarie Jorritsma (VVD). Jorritsma’s aanvankelijke grootspraak ( ‘dit kan snel geregeld’) was het begin van de langste formatie in Nederland ooit. Uiteindelijk sneuvelde het kabinet op het immigratiebeleid. De PvdA bleef bij de verkiezingen in 2021 staan op 9 zetels. GroenLinks bracht het tot 8 zetels.

Ironisch

Er schuilt de nodige ironie in de ontwikkeling. De partijen VVD en PvdA die samen zo zelfverzekerd Rutte II vormden liggen nu beide in de touwen. De PvdA al langer, maar ook de VVD krijgt het nu zwaar.

Het ongelukkige kabinet Rutte IV (voornaamste slachtoffer D66) eindigde in een onduidelijke crisis over de migratie. Rutte kwam in een ‘epifaan’ op zondagmorgen tot de conclusie dat hij er beter mee op kon houden. De opvolgers zitten met de ellende.

Bij de in 2023 zwaar verliezende VVD doen zich verschijnselen van opstand voor. En de helemaal niet zo slecht scorende combinatie GroenLinks/PvdA is in het licht van de verbazende opmars van Wilders ook in het ongerede geraakt. De vleugel Spekman – in Friesland het fenomeen Jacobi, waaraan nog eens een aparte beschouwing zou moeten worden gewijd, inclusief een verhaal over de diverse stromingen binnen de PvdA-Fryslân – gooit zich weer in het nieuws.

Vermoedelijk een hopeloos achterhoedegevecht, maar Jacobi wil, zo lijkt het, toch een beetje strijdend ten onder gaan. Er mag aan worden herinnerd dat Spekman destijds als partijvoorzitter het kabinet Rutte-Asscher, voor de PvdA funest afgelopen, volop gesteund heeft. Zowel voor Spekman als Jacobi geldt dat ze te gemakkelijk de schuld bij het ‘elitaire’ GroenLinks proberen te leggen.

Lees ook de belangwekkende beschouwing van oud-statenlid (PvdA) Jouke Van der Zee in de LC (30 november j.l.).Tijdens Rutte II was Diederik Samsom de autoritaire fractieleider, een grote fractie waarin Jacobi zitting had. Jacobi had toen krachtiger stelling moeten nemen. Dan had ze nu meer recht van spreken gehad.

W.g.

A. de Boer