Toen er nog geen nepnieuws was

TOEN ER NOG GEEN NEPNIEUWS WAS

door Pieter Lukkes

Trendwatcher Adjiedj Bakas schrijft dat wij in drie maanden tijd evenveel informatie krijgen te verstouwen als onze grootouders tijdens hun hele leven. Omdat onze gemiddelde leeftijd boven de 75 jaar ligt, betekent dit dat wij bloot staan aan een informatiebombardement, dat minstens 300 keer zo sterk is als dat wat onze grootouders moesten verduren. Wat bedoelt Bakas met onze grootouders? Vast niet de grijze golf die vandaag de dag de winkelstraten, de recreatievoorzieningen en zelfs de klaslokalen bevolkt. Nee, hij zal eerder hebben gedacht aan de generatie van mijn grootouders. Die werden geboren in de periode 1850-1870 in de toenmalige gemeente Schoterland. Die generatie kreeg dus 1/300e van de informatie die wij nu krijgen. Dat klinkt als heel weinig, dus zou je denken dat ze destijds in totale onwetendheid leefden. Dat is niet zo, want qua nieuwsvoorziening waren zij helemaal niet zo zielig. Eigenlijk maakten zij gebruik van verrassend veel nieuwsbronnen. Iedereen kende iedereen en men hield elkaar op de hoogte. Ook was er een krant. In dit geval was dat de “Hepkema” die vanaf 1874 eerst één- en kort daarna twee keer per week verscheen. In 1903 kwam daar het Friesch Dagblad bij. Maar ook in onbruik geraakte bronnen zoals kerkklokken, leedaanzeggers en stads- en dorpsomroepers brachten nieuws. Tegenwoordig hangen stad en land vol met posters. Die waren er vroeger ook. Veelal dienden die om mensen op te roepen naar bijeenkomsten, zoals bijvoorbeeld toespraken van Domela Nieuwenhuis, te komen. Meer dan nu werden er toen – en ook later nog – brieven geschreven. Zo is de relatie tussen mijn ouders begonnen met een brief van mijn vader aan mijn moeder, die een dorp verder woonde, waarin hij vroeg of hij op een zondagavond op visite mocht komen.

In vergelijking met nu leefde men in een veel kleinere wereld. In die wereld was weinig ruimte voor leugenachtige berichten. Nepnieuws, dat is het verspreiden van valse informatie om mensen dingen te laten doen of te laten geloven met de bedoeling dat de verspreider van dat nieuws daar voordeel uit trekt, was destijds kansloos. Want in de meeste gevallen was de berichtgever immers bekend, dus ook de betrouwbaarheid ervan. In het algemeen geldt dat er toen weliswaar minder informatie beschikbaar was maar dat het nuttigheidsgehalte ervan groter was. Het komt er dus op neer dat de generatie van toen niet, zoals wij nu, werd bedolven onder overbodige en vaak valse informatie.

Een groot verschil met nu is ook dat de wereld toen als het ware stilstond. Daardoor speelden ervaring en beproefde huismiddeltjes een veel grotere rol in het dagelijkse leven. Dat wordt pas goed duidelijk als je een aantekenboekje van mijn pake (= grootvader) Pieter (geboren 1851) doorneemt. Hij was boer en kastelein en gebruikte het boekje met tussenpozen in de periode 1887-1919. Het boekje is dus ruim 130 jaar oud en 100 jaar geleden voor het laatst gebruikt. Geen wonder dus dat het in deplorabele toestand verkeert. Er staan aantekeningen in over heel verschillende onderwerpen. Zoals de verteringen van mensen die zich na een begrafenis in zijn café verzamelden. Maar ook “recepten” die koeien met aandoeningen moesten genezen. Vandaag de dag denken wij bij een geneesmiddel niet meteen aan een mengsel van krijt, boterpekel en bomolie (vermoedelijk was dat inferieure olijfolie). Maar wie weet hielp het echt. En wat zouden wij hebben gedaan als wij in de klompen van pake Pieter hadden gestaan?.

Natuurlijk zijn leugen en bedrog van alle tijden, dus ook van de tijd van pake Pieter. Maar daar hoorde het op grote schaal verspreiden van nepnieuws nog niet toe. Hoewel? Misschien is nepnieuws wel een militaire uitvinding. In elk geval is het in tijden van oorlog een geducht strategisch middel. Dat was in de eerste wereldoorlog (1914-1918) al zo. Al in 1914 waren de Duitsers meesters in het verspreiden van nepnieuws. Dat nieuws klonk zo waarheidsgetrouw dat de Duitse legercommandanten die in Noord Frankrijk vochten, de leugens van hun eigen hoofdkwartier geloofden. Op basis daarvan namen zij beslissingen die rampzalig uitpakten. (Barbara Tuchman: The guns of August).

Nepnieuws kan dus knap gevaarlijk zijn. Maar hoe hou je het tegen als zelfs de eigen overheid meedoet aan de verspreiding daarvan? Daarover misschien een volgende keer.

Leeuwarden, januari 2019