PEL: Verhuurders vragen honderden euro’s te veel

‘Ik vraag me af of we ons doel hebben bereikt. De geest van de tijd is tegen ons.’ Johan Bakker, secretaris van het Platform Eén- en Tweepersoonshuishoudens (PEL), trapt enigszins mismoedig af om vervolgens met enthousiasme te vertellen over de rijke geschiedenis van zijn vereniging. Een geschiedenis van veertig jaar strijd waarin het PEL slaagde om zelfgenoegzame staatssecretarissen en wethouders in beweging te krijgen. Er is na al die jaren nog een strijd te winnen. De verbouw tot betaalbaar appartementencomplex van de voormalige Prins Frederikkazerne ziet de secretaris als hoogtepunt; de huidige volkshuisvesting als dieptepunt. ‘De volkshuisvesting gaat in de richting van de vrije markt. Sociale volkshuisvesting bestaat straks niet meer. Het huurrecht wordt langzamerhand gesloopt.’

Eigenlijk is het PEL meer nodig dan ooit. Dat blijkt uit de vechtlust die, na enig opporren, opkomt in het met zwarte ordners vol paperassen volgestopte kantoortje aan de Marowijnestraat. Veertig jaar Leeuwarder woningbouwgeschiedenis staat hier tegen de wand. Staatssecretarissen Enneüs Heerma, Gerrit Brokx en Marcel van Dam veerden op wanneer het PEL in actie kwam. Met kerende post kreeg de actiegroep antwoord van Brokx: ‘Toen hielp een brief nog.’ Het rijke archief kent overigens wel enige beperkingen. ‘Vraag me niet waar alles staat’, aldus digibeet Johan Bakker, die samen met voorzitter Pyt van der Galiën (sinds 1990) de toko runt. ‘Dat boekje dat we gemaakt hebben? Tsja, daar moet ik wel een paar dagen naar op zoek.’

Het fors uitgedijde aantal appartementen voor studenten in Leeuwarden is momenteel hun grootste zorg. Met afgrijzen kijken de twee naar de plannen voor het uit de grond stampen van veredelde konijnenhokken. Bij ontbrekend gemeentelijk beleid grijpen de particuliere projectontwikkelaars hun kans. De twee PELl’ers schatten dat er inmiddels 10.000 studentenappartementen zijn in Leeuwarden. In omvang, alle particuliere verhuurders bij elkaar, is deze sector inmiddels even groot als een woningcorporatie zoals Elkien en WoonFriesland.

Het gaat om appartementen die in korte tijd uit de grond zijn gestampt mede vanwege de uiterst aantrekkelijke inkomstenbron en een wegkijkende gemeentelijke overheid. Johan Bakker: ‘Het zijn mini-appartementjes. Je klapt er een keukentje in, zorgt voor een voordeur en dan kun je subsidie vangen. De verhuurder schroeft zijn vraagprijs op naar het toegestane plafond en de huurder vraagt huursubsidie aan. De Belastingdienst die tot voor kort controleerde of het allemaal wel in overeenstemming is met huurprijs en de gevraagde subsidie, doet dat niet meer. Als we het wettelijk puntenstelsel hierop loslaten, dan wordt voor veel appartementen tussen de 150 en 200 euro teveel gevraagd. Maar er is niemand meer dit dit controleert. Voor huurder en verhuurder, grote beleggers en kleine prutsers, is dit een win-winsituatie. De rekening voor het deel van de onterecht verstrekte huursubsidie wordt door ons allen betaald.’ Dat die rekening in de miljoenen loopt laat zich raden.

Bakker en Van der Galiën wijzen op de ombouw van het voormalige Aegon-kantoor bij het station. Maar liefst 476 appartementen worden er in het kolossale gebouw gevestigd. De gemeente kijkt ernaar en steekt de loftrompet af. Bakker: ‘Dit worden de krotten van de toekomst. Ik zie het scenario Wolvesteeg (verpauperd gebied achter het Groot Schavernek) weer opdoemen.’ Bakker kwalificeert de Aegon-appartementen als ‘minihokken.’ De afmetingen bedragen twintig tot veertig vierkante meter. ‘We hebben voorgesteld om 60 vierkante meter in de gemeentelijke verordening op te nemen.’ Het is ergens genoteerd, maar werd niet geëffectueerd. ‘Ach, zo gaan die dingen.’

De vereniging PEL werd opgericht op 30 januari 1978 met als doel woningzoekenden aan een betaalbare woning te helpen. In 1993 werd de doelstelling uitgebreid en sindsdien houdt men zich bezig met mensen met weinig geld in het algemeen. Het grootste succes tot nu toe is de verbouw van de Prins Hendrikkazerne in de noordoosthoek van de Leeuwarder binnenstad tot appartementengebouw. Bakker: ‘Op de nationale kraakdag in 1987 hingen we daar de zwarte vlag in top. Studenten van de academie voor bouwkunst (later het architectenbureau KAW) vroegen zich af of er geen appartementen in dat grote gebouw gebouwd konden worden. Dat vonden wij een goed plan. Maar het Leeuwarder college (wethouder Cees Geerds, PvdA) wilde van geen haalbaarheidsonderzoek weten. Het plan liet ons niet los. We richtten een stichting op en op het laatste moment dienden we een voorlopige kooporder in bij Domeinen, de eigenaar van het gebouw. Het college van Leeuwarden schrok zich een hoedje, wat zullen die nou?’ Vervolgens werd een bekende tactiek, hoe doorzichtig ook, door het college ingezet. Bakker: ‘Ze vonden dat de Dienst Stadsontwikkeling maar in het gebouw moest. Ze presenteerden een onmogelijk plan om ons plan te dwarsbomen. Er kwamen ontwerpen die een investering vergden van maar liefst 30 miljoen gulden. Dat plan ging natuurlijk, voorspelbaar, de mist in. Vervolgens stond er al een maquette klaar voor koop-appartementen. Ook niet direct het plan waar wij naar uitkeken.’ Via de voormalige woningbouwcorporatie Beter Wonen werd het uiteindelijke doel bereikt: 197 betaalbare appartementen voor mensen met een kleine beurs. Een vervolg om woningen te bouwen aan de Amelandsstraat sneefde. ‘Cees Geerds zag het niet zitten. Waarom weten we niet. De fundamenten van het Amelandshuis liggen nog in de grond van het terrein dat nu als parkeerterrein dienst doet.’

Met veel voldoening kijken ze terug op het Caspari-pand in de Bagijnestraat. ‘Dat is het enige kraakpand in Leeuwarden dat gelegaliseerd is als woongebouw.’ Namen als Anton Germeraad, Piet Meerdink (‘is later een brave ambtenaar geworden’), Duitse Brigitte (‘die hebben we op PvdA’er Johan Schagen afgestuurd’) en Huib Punseli passeren. Maatschappelijke organisaties als FIOM (ongewenste zwangerschap), VVN (verslavingszorg) en de Reclassering stonden altijd pal achter PEL. Gezamenlijk trokken ze op in de strijd die gevoerd moest worden. Het platform wordt door de jaren heen gesteund door ongeveer zestig leden en organisaties. ‘VVN is nog altijd lid.’ Acties werden er ook gevoerd tegen bevriende politieke partijen zoals PAL/GroenLinks. ‘We voerden actie tegen wethouder Harm Brinks die met zijn partij net in het college zat en gedwongen was de bijstand te verlagen. Harm maakt ons arm, riepen we. Het was een schat van een man; hij zat er erg mee.’

‘Alleen als je lawaai maakt, bereik je iets. Met het stellen van vriendelijke vragen lukt dat niet.’ Pyt van der Galiën hekelt in dit verband de nieuwe Adviesraad Sociaal Domein die de Cliëntenraad heeft vervangen als belangenbehartiger voor de minima. ‘De welzijnslui die hier nu in zitten worden gesubsidieerd door de gemeente. Die passen natuurlijk wel op wat ze zeggen. Wethouder Ekhart (PvdA) heeft het overlegorgaan voor de minima om zeep geholpen.’ Bakker: ‘Er zitten nu allemaal mensen in die zich vasthouden aan structuren als een dronkenman aan een lantaarnpaal.’ Van der Galiën: ‘De adviesraad is een bureaucratische nachtmerrie.’ Hoe anders ging het toe bij hun eigen Cliëntenraad en andere overlegorganen. ‘Je ging gewoon aan tafel zitten, in een ruimte die vaak blauw van de rook stond, en dan ging je recht op je doel af. Ekhart is een typische PvdA-bureaucraat. Ik heb er nog steeds spijt van dat wethouder Tom van Mourik is verdwenen. Daar viel gewoon mee te overleggen. Hij gaf wat toe en was helder. Hij was wel een echte VVD’er, maar je had er wat aan.’

De speerpunten van het PEL zijn nu gericht op het woonzorgquote, het plan om de kosten van wonen en zorg te drukken en zo meer geld over te houden om vrij te besteden. Onderzoek laat zien dat veel huurders in de binnenstad van Leeuwarden, de wijken Vossepark, Aldlân en Bilgaard en in de dorpen Wergea, Warten en Grou boven het woonzorgquote van 40 procent (het percentage dat afgesproken is waartoe huur- en zorgkosten zich zouden moeten beperken) uitkomen. ‘Tot zes keer toe is dat plan tijdens de collegeonderhandelingen van tafel geveegd, hebben we gehoord. En evenzoveel keer is het door Lutz Jacobi weer op tafel gelegd en uiteindelijk in het collegeprogramma opgenomen.’ Dat de PvdA-coryfee regelmatig langskomt, daarover zijn de twee actievoerders aangenaam verrast. ‘De PvdA hebben we in die veertig jaar nooit gezien. Lutz is al een paar keer langs geweest.’