Ouderenbonden willen gemeentelijke actie voor andere woonvormen

(tekst: brief Ouderenbonden aan college b en w)

Aan het College van Burgemeester en Wethouders
van de gemeente Leeuwarden
Postbus 21000 8900 JA Leeuwarden.

Betreft: Visiedocument Wonen van Ouderen

Geacht College,

Het bestuur van de SLO behartigt naar de gemeente toe de belangen van alle Leeuwarder ouderen, ongeacht of zij lid zijn van een ouderenbond of niet.
De SLO is vertegenwoordigd in de adviesraden WMO en Werk en Inkomen. Zij kan gevraagd en ongevraagd advies geven aan de gemeente, om zo de belangen van ouderen duidelijk voor het voetlicht te plaatsen..

Binnen de SLO is werkzaam de werkgroep WZW (= Wonen-Zorg-Welzijn). Deze werkgroep bestaat uit actieve, deskundige senioren die het SLO-bestuur adviseren op de terreinen van Wonen, Welzijn , Zorg en hierop visies ontwikkelen voor toekomstig ouderenbeleid.

Het eerste visiedocument dat door de werkgroep WZW is opgesteld gaat over Wonen. Hoe wonen ouderen nu en welke wensen leven er ten aanzien van wonen in de toekomst.

Ook Leeuwarden vergrijst� algemeen wordt gesteld dat ouderen zo lang mogelijk zelfstandig moeten blijven wonen , maar de ouderen van straks zullen ongetwijfeld andere woonwensen hebben dan de ouderen van nu. Met een toekomstgerichte blik is gekeken naar het huidige woningbestand en de benodigde dienstverlening thuis.. Hoe kunnen wij bestaande- en nieuwe wooneenheden zo inrichten dat ze levensloopbestendig worden? Welke voorzieningen zijn nodig en hoe blijven ouderen met beperkingen toch betrokken bij hun sociale omgeving?

Het doet ons genoegen u bijgaand dit visiedocument te kunnen aanbieden.

Graag willen wij in een breed overleg met gemeente, woningcorporaties, zorgaanbieders en anderen dit thema van diverse kanten nader belichten om te komen tot breed gedragen uitvoerbare plannen op het terrein van wonen van ouderen.

Wij zien uw reactie met belangstelling tegemoet.

Met vriendelijke groeten, Leeuwarden, 1 februari 2011

Namens het bestuur van de SLO,
Jeanet Dijkema-Reinders, voorzitter

Visiedocument wonen van ouderen

Inleiding
In dit document presenteren wij de visie van de Samenwerkende Leeuwarder Ouderenbonden (SLO) op het thema wonen.
Wij leven in een tijd waarin grote verschuivingen plaatsvinden in de ouderenhuisvesting. Een extra reden om de ontwikkelingen en de consequenties daarvan voor het welbevinden van ouderen goed in kaart te brengen.
Wij willen die hieronder per thema behandelen. Verder geven wij onze zienswijze weer. Om binnen de thema’s onze visie te benadrukken, hebben wij cursief gedrukte tekst gebruikt. Getracht is om, vanuit de ervaringen van ouderen zelf, het huidige beleid tegen het licht te houden.
Er is niet aan te ontkomen om ook zorg- en welzijnsaspecten, die essentieel zijn voor de kwaliteit van het wonen van ouderen, hierbij te betrekken. Deze zijn niet geheel van elkaar te scheiden.
In onze visies op zorg en welzijn gaan wij op een aantal zaken uitgebreider in.

Missie SLO (Samenwerkende Leeuwarder Ouderenbonden)
Het bestaansrecht van de ouderenbonden vindt zijn grondslag in het opkomen voor de belangen van de achterban, de ouderen. In Leeuwarden werken de drie ouderenbonden (ANBO, PCOB en KBO) samen in de SLO om deze taak op lokaal niveau optimaal gestalte te geven. Voor de gemeente en voor andere partijen is de SLO het aanspreekpunt voor het ouderenbeleid.
De SLO vinden het essentieel dat zij van de gemeente alle informatie ontvangen over beleid t.a.v. ouderen, dat er structureel overleg wordt gevoerd en dat het recht van gevraagd en ongevraagd advies wordt toegekend.
Om deze taak goed te vervullen, is er behoefte aan een visie op de drie belangrijke aandachtsvelden: wonen, zorg en welzijn.

Visie
Van intramuraal naar extramuraal wonen
Reeds vanaf de zeventiger jaren is er een tendens tot vermaatschappelijking van de zorg.
Dat betekent t.a.v. wonen van ouderen een verschuiving van intramuraal wonen in verzorgings- of verpleeghuizen naar wonen in de eigen (aangepaste, opgepluste of levensloopbestendige) woning, eventueel met zorg aan huis.
Belangrijke motieven hiervoor zijn de dreigende onbetaalbaarheid van de zorg en het belang dat ouderen zelf zo veel mogelijk actief en verantwoordelijk blijven (zelfredzaamheid, participatie).
Eind negentiger jaren is door de ouderenbonden een enqu�te onder de achterban gehouden waaruit bleek dat het ook de wens van ouderen zelf is om zo lang mogelijk zelfstandig te blijven wonen en thuis de zorg te ontvangen die nodig is. De oudere van deze tijd wil kennelijk de regie van zijn leven in eigen hand houden.

Vraag van de klant centraal
In diezelfde periode is ook een aantal wetten aangenomen, zoals de Wet Geneeskundige Behandelings-Overeenkomst en de Wet Medezeggenschap Cli�nten Zorginstellingen, waarin is bepaald dat in de zorg voortaan de vraag van de klant centraal dient te staan.
In het verlengde daarvan is het logisch dat de wens van de oudere ook toonaangevend is bij de vraag hoe zijn zelfstandige huisvesting dient te worden ingevuld. Toch heerst bij overheid en woonbedrijven kennelijk nog steeds de cultuur van denken voor ouderen, in plaats van met hen.
Omdat zowel mensen als omstandigheden niet hetzelfde zijn, is het vanzelfsprekend dat diversiteit in het aanbod nodig is.
Als de vraag van de klant uitgangspunt van beleid behoort te zijn en de eigen inzet daarbij van belang geacht wordt, dan lijkt het logisch dat gemeente en woonbedrijven graag inspelen op eigen woonintiatieven en woonwensen van senioren. In het verleden zijn in ons land al verschillende wooninitiatieven van senioren zelf gerealiseerd, waarbij de eigen wensen en idealen leidend waren.

De organisatie ‘SIR-55’ is ongeveer 20 jaar geleden gestart rond Eindhoven. Oorspronkelijk werden woonprojecten van kapitaalkrachtige ouderen in de koopsector ondersteund. Inmiddels is er een netwerk van steunpunten in het land ontstaan. Helaas kennen wij nog geen initiatieven in Friesland.
Ook ontstonden er zowel in de koop- als in de huursector sinds de jaren tachtig initiatieven van woongroepen van 50-plussers. Zij onderhandelden zelf met de corporatie of projectontwikkelaar om hun ideaal, om samen een eigen invulling te geven aan hun woon- en leefomgeving, te realiseren. De vereniging Groepswonen Friesland biedt begeleiding aan opstartende groepen en eventueel ook aan bestaande woongroepen in Friesland, waarvan twee in Leeuwarden.
Helaas komen deze initiatieven maar moeizaam van de grond doordat gemeente en corporaties het belang hiervan niet echt onderkennen en de medewerking maar mondjesmaat is. Er zijn momenteel twee startende seniorenwoongroepen in Leeuwarden, die hierdoor dreigen te stranden.

Woonservicez�nes
Aansluitend op het nieuwe beleid, dat erop gericht is om ouderen zo lang mogelijk zelfstandig te laten wonen in de eigen woning en de eigen omgeving, werkt de gemeente Leeuwarden sinds 2004 aan de totstandkoming van woonservice zones (wsz’s) met multi-funcionele centra (mfc’s) in de wijken, dertien in getal. Een aantal van deze wsz’s is reeds gerealiseerd. In de meeste wijken is het concept nog in ontwikkeling.
Het is de bedoeling dat zorg en voorzieningen, inclusief opvang en kleinschalig groepswonen voor speciale doelgroepen (o.a. dementerenden en gehandicapten) als regel in deze wsz’s, en dus in de directe woonomgeving, aangeboden worden. Aanvullend blijven er nog enkele bovenwijkse voorzieningen, zoals verpleeghuizen, voortbestaan.

Voorwaarden voor zelfstandige huisvesting van ouderen
� Als ouderen veelal thuis blijven wonen en niet meer naar verzorgingshuizen gaan, betekent dit in de eerste plaats dat er voldoende woningvoorraad voor deze doelgroep moet zijn. Er dient een gedifferentieerd woningaanbod te zijn dat aansluit op de behoeften van de doelgroep (opgeplust, aangepast, levensloopbestendig, kangoeroe-woningen, etc.).
Het rijk heeft dan ook eisen aan gemeenten gesteld om ervoor te zorgen dat deze woningvoorraad op peil is. Er moeten voldoende woningen in de volgende categorie�n te zijn: ‘geschikt’ (0-treden-woningen, voor ouderen zonder beperkingen), ‘verzorgd’ (woningen die voldoen aan het het seniorenlabel van Woonkeur voor ouderen met enige beperking) en ‘beschermd’ (aangepast, met mogelijkheid tot verpleging). Ook de kleinschalige woongroepen voor speciale doelgroepen in de wsz’s vallen onder deze laatste categorie.
In Leeuwarden zijn op dit moment onvoldoende geschikte woningen beschikbaar voor ouderen met een laag inkomen.
De SLO hechten eraan dat de woningvoorraad in alle categorie�n goed afgestemd is op de behoeften van de huidige ouderen en de grote groep toekomstige ouderen. Speciale aandacht moet er zijn voor voldoende aanbod, betaalbaarheid en diversiteit van woningen voor de groep met een laag inkomen.
� Naast een geschikte woning, is de aanwezigheid van een aantal voorzieningen in de directe woonomgeving een voorwaarde om tot op hoge leeftijd een goede kwaliteit van leven te hebben in de eigen woning. In het verleden werden in de verzorgingshuizen dergelijke diensten aangeboden.
De wsz’s met de mfc’s voorzien hierin voor een deel. Zij functioneren als buurtzorgcentra en vaak ook als ontmoetings- en informatiepunt. Maar ook winkels, een (kwalitatief) goede maaltijdservice, een opstapplaats voor het openbaar vervoer vlakbij huis, en hulpdiensten voor o.a. klusjes zijn onmisbaar zodat ouderen optimaal zelfredzaam zijn en deel blijven uitmaken van de samenleving.
� Hoezeer het zelfstandig wonen van ouderen ook door iedereen gewenst is, het valt niet te ontkennen dat door de ‘het nieuwe wonen’ de eenzaamheid onder ouderen is toegenomen. De ouderen moeten zelf naar invulling van hun dag zoeken en zelf hun contacten leggen. Dat lukt niet iedereen. Vooral als er sprake is van een hoge leeftijd en/of lichamelijke beperkingen, raakt men aangewezen op contacten en een recreatieaanbod binnen de eigen wooneenheid, die veelal niet aanwezig zijn in gewone seniorenflats. De verzorgers die aan huis komen, zijn soms nog de enige contacten. Kinderen wonen meestal ver weg en de verbanden waarbij men vroeger betrokken was, zijn weggevallen of onbereikbaar geworden. Zelfs de activiteiten in het mfc of het buurthuis ziet men niet meer zitten.
Er is een groep ouderen die zit weg te kwijnen, zij het goed verzorgd in de aangepaste woning.
Welgestelde ouderen kiezen dan vaak voor verhuizing naar een serviceflat, maar lang niet iedereen kan zich dat permitteren.
De overheid roept op tot meer onderlinge hulp en omzien naar elkaar in de samenleving om de uit de hand lopende zorgvraag te keren. Maar de woonomgeving van een gewone flat biedt geen stimulans voor onderlinge contacten, laat staan voor hulp aan elkaar. Men kent elkaars buren vaak niet eens.
Er is daarom, naar onze mening, in seniorenbehuizingen een voorziening nodig waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en waar contacten kunnen ontstaan. Wij denken aan een ontmoetingsruimte, waar bewoners samen kunnen koffiedrinken en activiteiten organiseren. En die door hen zelf wordt beheerd, eventueel met wat hulp van professionals. In deze ruimte behoort tenminste een huiskamer, een garderobe, een keuken- en een toiletvoorziening aanwezig te zijn.
Dat er onder bewoners van seniorenflats veel behoefte is aan deze ontmoetingsruimten, blijkt duidelijk uit diverse onderzoeken van ouderenadviseurs van Welzijn Leeuwarden.
Obstakel is de eis van woonbedrijven dat 70 % van de bewoners moet instemmen voordat een volwaardige ontmoetingsruimte gerealiseerd kan worden.
Vanwege het sociale belang hiervan zou, ons inziens, aan bewonerscommissies die zich willen inzetten voor het cre�ren en organiseren van een ontmoetingsruimte, medewerking moeten worden verleend.
Hierdoor wordt tegelijk een app�l gedaan op hun zelfwerkzaamheid.
� Daarnaast zou veel meer tegemoetgekomen moeten worden aan de eigen initiatieven van senioren voor allerlei vormen van gezamenlijk wonen. Binnen deze woonvormen geven ouderen zelf invulling aan hun leefomgeving en blijven zij dus actief. Bovendien zijn onderlinge contacten en burenhulp hier vanzelfsprekend. In zulke verbanden zullen veel ouderen zich gelukkiger voelen, en minder beroep doen op zorg.
Als aan deze beide zaken door beleidsmakers prioriteit wordt gegeven, kan een zich aandienend maatschappelijk probleem op simpele wijze en zonder grote investeringen worden opgelost.

Scheiden van wonen en zorg
Onze centrale overheid zoekt voortdurend naar maatregelen om de zorg betaalbaar te houden.
Dit is dan ook reden om wonen en zorg financieel te scheiden. Anders gezegd: in de zorg- en verpleeghuizen zullen mensen in de nabije toekomst zelf gaan betalen voor bed en onderdak. Degenen die daarvoor in aanmerking komen, kunnen huurtoeslag aanvragen, net als zelfstandig wonenden. Alleen de rekening voor de zorg gaat dan naar de van toepassing zijnde verzekeringsvorm. Nu is dat de AWBZ en straks wordt het waarschijnlijk de Zorgverzekering.
Er zijn nog veel bezwaren, waardoor de invoering van deze maatregel keer op keer wordt uitgesteld, en waarop wij alert dienen te zijn. Belangrijk is de betaalbaarheid voor de minder draagkrachtigen die langdurig opgenomen zijn. Maar ook de beschikbaarheid van en een goede afstemming tussen de diensten die in de nieuwe situatie gescheiden aangeboden worden. Huisvesting, zorg, recreatie en dagbesteding zijn dan niet meer vanzelfsprekend in dezelfde handen. Omdat van deze groep bewoners weinig eigen inzet verwacht kan worden, is het niet wenselijk voor de leefbaarheid dat het zorg- en recreatie-aanbod verschraalt. Een ander aandachtspunt is de administratieve rompslomp van het aanvragen van huurtoeslag, waartoe veel bewoners van deze instellingen zelf niet meer in staat zijn.
De SLO willen zich er sterk voor maken, dat ook bij scheiding van wonen en zorg, de diversiteit en de betaalbaarheid van voorzieningen in verzorgings- en verpleegtehuizen gewaarborgd is.

Adviesgroep Wonen Zorg en Welzijn van de Samenwerkende Leeuwarder Ouderenbonden
Januari 2011

***In de vergadering van 27 januari 2011 is dit document vastgesteld door het bestuur van de S.L.O.

J. Dijkema-Reinders, voorzitter. P.de Boer, secretaris