Onwelkome waarheid wordt weggefilterd – Ophef over de onthulling van Nieuwsuur over WODC nogal overdone

Een serie artikelen van dr Pieter Lukkes, emeritus hoogleraar geografie, over een zelfstandiger optreden van lagere overheden, geldverspilling en aantasting van onze democratie.

3.

ALLEEN WELGEVALLIGE INFORMATIE

Beleid berust op informatie; juiste of onjuiste, tendentieuze of objectieve…. Ofwel: informatiestromen maken de maatschappij. En degene die deze stromen onder controle heeft bepaalt wat daarin gebeurt. Dit verklaart de grote aandacht voor de eventuele buitenlandse (informatieve) inmenging in zaken als de Amerikaanse presidentsverkiezing en Brexit.

Op landelijk niveau valt het op hoe vaak nieuw beleid wordt aangewakkerd door incidentele gebeurtenissen.  Zo ontstond in 2018 alom commotie over de beloning van het opperhoofd van onze grootste bank en raakte de Tweede Kamer in rep en roer over de door een imam verkondigde opvattingen. Voor dit soort ad hoc beleid – welk deel zou dat uitmaken van alle beleidsinitiatieven? – is amper onderzoek nodig. De media en de publieke opinie leveren de benodigde informatie.

Voor veel nieuw en vernieuwend beleid is echter wel degelijk onderzoek nodig. De vraag is daarbij niet zozeer wie het initiatief tot dat onderzoek neemt, maar of er wel dan niet manipulatie aan te pas komt. Kan het zijn dat de vraagstelling bepaalde antwoorden bij voorbaat uitsluit? Worden alle uitkomsten geaccepteerd of bestaan er taboes, waarover niet mag worden gerapporteerd? En mocht het onderzoek onwelkome conclusies opleveren worden die dan wel/niet onder het vloerkleed geveegd?

Ten aanzien van deze vraagstukken is naïviteit niet op zijn plaats. Een paar simpele vragen kunnen dit verduidelijken.

Vraag 1. Welke politicus laat een onderzoek instellen dat vrijwel zeker negatief zal uitvallen voor het door hem gevoerde beleid?

Vraag 2. Welke beleidsambtenaar verricht onderzoek, of geeft opdracht tot het verrichten van onderzoek, waarvan de resultaten politiek onwelgevallig zijn?

Vraag 3. Welke universitaire of elders werkzame onderzoeker zal eigener beweging -dat wil tevens zeggen: onbetaald en ongevraagd onderzoek verrichten dat politieke of andere bazen onwelgevallig is? Met gevolg dat zij/hij vanaf dan onderzoeksopdrachten kan vergeten?

Deze drie vragen hebben als gezamenlijk antwoord: niemand, hetgeen betekent dat de informatiegaring op essentiële punten wordt bepaald door de eigen belangen van de heersende macht en niet door de leemten, die er in werkelijkheid qua informatie bestaan.

Eigenlijk is dit een open deur. Iedereen die op dit gebied ook maar iets op de hoogte is, weet dit. Daarom was de ophef over de onthulling van het programma Nieuwsuur van 6 december 2017 nogal overdone. In dit programma werd aangetoond dat er van onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek bij het hoog aangeschreven Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatie Centrum (WODC) van het ministerie van Justitie en Veiligheid geen sprake is. Want zo wordt in dit programma gesteld: “De politiek heeft jarenlang onderzoeken beïnvloed om uitkomsten te krijgen die het eigen gelijk van ministers en topambtenaren zouden moeten bewijzen”.

Dit alles leidt tot de conclusie dat het overheidsbeleid in dit land is gebaseerd op informatie, waaruit de onwelkome waarheid uit is weggefilterd. De consequentie hiervan is dat er ook nauwelijks of geen onderzoek wordt gedaan naar onderwerpen, die niet in de kraam van de heersers zowel publiek als privaat- te pas komen. Dit is een ernstige situatie. Want ten aanzien van te veel beleidsterreinen ontbreekt het bewijs dat het gevoerd beleid optimaal of zelfs verantwoord is.

Dit blijkt geen typisch Nederlands probleem te zijn. Want Wood en Randaal schrijven op 17 april 2018 in THE WALL STREET JOURNAL: “Kennelijk leeft de overheid in een Ivoren Toren, zodanig dat men niet in de gaten heeft, dat de bevolking intuïtief wel aanvoelt, dat ze niet serieus wordt genomen en eenzijdig wordt voorgelicht.” Dit tast de geloofwaardigheid van, het vertrouwen in en de overtuigingkracht van de overheid in hevige mate aan.

Hier ligt de bron van de grote afstand tussen politiek en de doorsnee bevolking. Daaraan zou iets kunnen worden gedaan door wettelijk voor te schrijven dat bij majeure projecten ook onderzoek wordt verricht naar de schaduwkanten ervan.

Piet Lukkes