Menig beginnend Fries kunstenaar, onder wie Auke de Vries, Wim van der Veer, Jan Stroosma en Beb Mulder, kon bij V&D een salaris verdienen om daarnaast verder te werken aan een eigen oeuvre

24 september 2018 Actueel

André Keikes (1957) is journalist, illustrator en beeldend kunstenaar. Hij bracht zijn vroege jeugd door aan de Nieuwestad in Leeuwarden, met opgang aan de Oude Lombardsteeg, boven de vroegere schoenwinkel van Hoogenbosch (later Dolcis en nu een deel van Van Haren). Hij werkte 35 jaar als redacteur van de Leeuwarder Courant.

André’s vader, H(enny) W. Keikes (1926-1985) werkte veertig jaar voor de Leeuwarder Courant, waarvan lange tijd als chef van de stadsredactie. In André’s beleving als kind kende zijn vader vrijwel iedereen in Leeuwarden, getuige de talloze mensen die hij groette op straat. Hij schreef vanaf 1960 tot medio 1972 onder de rubriekstitel ‘Och heden ja!’ wekelijks zijn destijds zeer geliefde krantenartikelen over oud-Leeuwarden, die later ook succesvol waren in boekvorm. Hij publiceerde verder boeken over de jeugd van Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari), de geschiedenis van De Harmonie en het Diaconessenhuis.

Deze verhalen schreef André onder meer op basis van zijn eigen herinneringen aan die tijd, met ‘Och Heden Ja’ in het achterhoofd. Het lag geruime tijd in een la, nadat André’s tweelingbroer Saco, met wie hij samen opgroeide in de beschreven periode, in 2011 plotseling overleed.

—————————————————————————————————————–

Heropvoering Leeuwarden

Winkelboulevard

Als je in onze nog tamelijk verse eenentwintigste eeuw door het centrum van Leeuwarden loopt, de vele leegstaande winkels ziet en de verbouwing van winkelpanden tot woonpanden op de Voorstreek, denk je al gauw aan achteruitgang. Je hebt de vaak statige binnenstadsgebouwen nog gekend als vestigingsplaats van zaken, die niet kapot leken te kunnen.

Wie in de jaren vijftig is geboren, groeide op in misschien wel de meest bloeiende periode van de middenstand. Geen wonder dat je dacht dat het zo altijd was geweest en ook altijd zo zou blijven. Toch klopte die indruk niet. In het boekje Och Heden Ja! deel 1, wordt stilgestaan bij de Nieuwestad, die langzaam veranderde ‘van voorname woongracht tot de belangrijkste winkelboulevard van de stad’.

In het begin van de twintigste eeuw was het er nog bijzonder rustig en een echte woonbuurt voor notabelen en welgestelden. Een statig huis met pilaren was de woning van gouverneur, baron Van Harinxma thoe Slooten. Later werd daar Vroom & Dreesmann gevestigd, vervolgens uitgebreid met meerdere naastgelegen panden tot de memorabele brand van 21 maart 1963 grote delen van het complex (en het buurpand van Bervoets mode) in de as legde dan wel zwaar beschadigde en er nieuwbouw volgde, die van de losse V&D-panden één geheel maakte.

We weten ondertussen ook dat zelfs V&D niet voor eeuwig was. Het uitgangspunt van warenhuizen, van alles een beetje, lijkt uitgewerkt in onze jaren, speciaalzaken hebben meer te bieden, om over internet nog maar te zwijgen. In de jaren vijftig en begin jaren zestig bestond V&D uit drie brede panden aan de Nieuwestad, vergeleken met andere winkels in totaal wel zo breed als zeven of acht, helemaal doorlopend tot aan het Ruiterskwartier.

Het oostelijke gebouw, naast apotheek Cath, had een naar het souterrain lopende brede trap, uitlopend op een draaideur, waarachter zich de chocolaterie en ijssalon bevonden. De twee winkelonderdelen daar beneden werden gescheiden door een deels open wand over de lengte, waardoor het kopen van bonbons en pralines niet gestoord hoefde te worden door mensen die in de ijssalon verpoosden. Kinderen haalden er een ijsje, liepen vervolgens naar het midden van de ijstoonbank om er ‘spikkels’ op te halen. Daartoe gaf je je net ontvangen hoorntje weer even af om het bestrooid terug te krijgen.

Dat gebouw kende, samen met de twee westelijker gelegen V&D-panden, een ver naar binnen lopende route rond vrijstaande etalages, zoals in die tijd veel winkels die hadden. Portieken werden ze ook vaak genoemd. Etalages kijken was een veel voorkomend vermaak in de avond. Overal heerste nog keurige netheid, van graffiti was nog geen sprake, van hangjongeren en junks evenmin. Kleding kon je vergelijken op de talrijke etalagepoppen, die opgesteld stonden tussen seizoensgebonden attributen, vaak gemaakt door de niet onbelangrijke etalageafdeling onder leiding van de de uit Duitsland afkomstige Johannes Lehmkuhl. Menig beginnend Fries kunstenaar, onder wie Auke de Vries, Wim van der Veer, Jan Stroosma en Beb Mulder, kon bij V&D een salaris verdienen om daarnaast verder te werken aan een eigen oeuvre.

De etalageafdeling van wel enkele tientallen mensen maakte alle decoratie puur voor het warenhuis in Leeuwarden. Ook de brede voorgevel werd geregeld indrukwekkend verfraaid. Met eenvoudige materialen werden in een grote werkplaats hele landschappen vervaardigd, onder meer voor het trappenhuis achter de liften. Twee liften, compleet met ietwat norse bedienden, had je in die dagen. Later was er nog één zelfbedieningslift, want de roltrap nam veel bezoekers over. Ja, het trappenhuis, dat was wat, want voor een Italiaanse week werd daar bijvoorbeeld een Italiaans straatje ingericht, met wijnranken en bloemen. De niveauverschillen deden de suggestieve rest.

Ook de kerst-, maar vooral Sinterklaasetalages waren gebeurtenissen van betekenis. Daar was weken, mogelijk maanden naar toe gewerkt en dit wist het publiek, dat nog niet zo veel gewend was. Voor de grote ramen hingen dagenlang doeken, die de ieder jaar anders ontworpen Sinterklaasetalage tot een zeker tijdstip aan het oog moest onttrekken. Een goede opbouw van de spanning heeft een enorme impact, zoals dat ook het geval was met de tingeltjes van de NTS-klok, voorafgaand aan de kindertelevisieprogramma’s van vijf uur op de vrije woensdagmiddag. Elke minuut kwamen ze langs, tot de ontlading op het moment dat de omroepster in beeld verscheen.

Terwijl in het hele centrum en dus ook op de Nieuwestad alle winkels feestelijk verlicht geopend waren, de gekleurde lampjes van gevelwand tot gevelwand er nog een schepje bovenop deden, begonnen de nieuwsgierige ouders met kinderen samen te drommen bij de oostelijke ingang. Was het doek eenmaal verwijderd, dan kon iedereen beginnen met het nauwgezet bekijken van al het fraais, met altijd talrijke bewegende onderdelen, zoals klimmende Pieten, rijdende treintjes en auto’s.

Toen de efficiëntie zijn intrede deed, de warenhuisdirectie begon te praten over ‘nuttige verkoopoppervlakte’, waardoor de diepe inloop-etalages vrijwel overal verdwenen en alle V&D’s centraal aangeleverde decoratiematerialen moesten gaan gebruiken, was het gedaan met de grote etaleursafdeling, het eigen gezicht van de winkel en daarmee ook met de traditie van de indrukwekkende Sinterklaasetalage.

Foto: Beb Mulder in zijn atelier aan de Voorstreek