Koopkracht journalisten daalt al jaren – Koos Boot (Mediahuis): Mogelijk zien of horen we niet alle bijzondere situaties

Romkeslaan / Tulpenburg – Op de foto v.l.n.r.:
Malawi 3 – Arend Loerts
Natural phenomenon – Sita Koning
Het wordt al lichter – Jenny Piso

(tekst: Villamedia – Joost Ramaer)

Analyse: Hoe de koopkracht van journalisten al zeker twintig jaar daalt

 Of je nu in vaste dienst werkt of als freelancer; iedere journalist kreeg er afgelopen jaren mee te maken: koopkrachtdaling. Joost Ramaer ging terug in de tijd en sprak met verschillende collega’s. Hij rekent voor hoe we er met z’n allen op achteruit zijn gegaan.

Jacqueline Wesselius is een kwieke bijna tachtiger nu. Terwijl ze thuis in Amsterdam vertelt over haar 45 jaren als journalist, begint het tot haar bezoeker door te dringen dat haar lange loopbaan de gestaag dalende boog omspant van een avontuurlijk en afwisselend vak, waar je bovendien goed van kon leven, naar een combinatie van toenemende werkdruk en een mager, stagnerend inkomen.

‘Ik heb 23 jaar in Frankrijk gewoond, van 1961 tot 1984. De eerste jaren om te studeren, daarna begon ik als correspondent voor De Groene Amsterdammer. In 1964 of 1965, dat weet ik niet meer precies.’

In 1974 werd ze ook correspondent voor de Volkskrant. ‘Daar had ik een contract voor 4000 gulden in de maand. Daarnaast deed ik veel voor de Nederlandse radio, die 180 gulden per item betaalde. Bovendien betaalden buitenland­correspondenten in Frankrijk destijds maar 30 procent belasting over hun inkomen. Na mijn terugkeer naar Nederland ging dat tarief fors omhoog.’

Ze bleef artikelen schrijven – voor Het Parool, Opzij, Le Monde en The Independent. Verder vertaalde ze uit het Frans, schreef ze boeken, en redigeerde ze customer magazines – voor kredietverzekeraar NCM, en Holland Horizon, voor Buitenlandse Zaken. Ze sloot af als eindredacteur en verslaggever van De Journalist, de voorloper van Villamedia, van 2001 tot 2009. Al hoeft ze er niet meer van te leven, ze geeft nog Franse les aan studenten, schrijft af en toe nog voor Villamedia, en houdt een eigen blog bij, Vu du Nord, trouw aan haar motto: ‘Once a journalist, always a journalist’.

De laatste jaren zag ze jongere vriendinnen van haar afhaken als buitenlandcorrespondent. ‘Ze moesten er steeds meer dingen naast gaan doen om rond te kunnen komen. Dat hielden ze op den duur niet vol.’

Vooral de laatste twee decennia gaan geldzorgen steeds meer overheersen, zo leert een duik in de beschikbare data, en een rondgang langs journalisten van latere generaties

Leuk werk, betaalde goed

Wesselius werkte nog in een tijd waarin haar inkomsten en kosten van levensonderhoud redelijk in balans waren. Maar vooral de laatste twee decennia gaan geldzorgen steeds meer overheersen, zo leert een duik in de beschikbare data, en een rondgang langs journalisten van latere generaties.

Neem de auteur van dit verhaal, slechts vijftien jaar jonger dan Wesselius. Ik begon in vaste dienst. Als redacteur van het pas gelanceerde zakenblad Quote verdiende ik in 1986 zo’n 2500 gulden netto per maand. Zonder pensioenopbouw – daar deed de startup niet aan. Dat bleef zo, totdat ik Quote verliet en in 1993 voor het eerst freelancer werd. Voor het reclameblad Adformatie en de vacaturebijbel Intermediair, waar het geld destijds tegen de plinten klotste, maakte ik menig dragend verhaal van vier of vijf pagina’s. Leuk werk, en het betaalde goed: 3000 tot 3500 gulden per feature, exclusief onkosten.

Lang duurde dat feestje niet. Al na negen maanden trad ik wederom in vaste dienst, nu bij de Volkskrant, waar ik vijftien jaar zou blijven. Voor de aardigheid bewaarde ik een deel van mijn loonadministratie, en die komt nu goed van pas. Ik begon op een salaris van 5302,44 gulden in de maand, waar ik netto 3290,47 gulden van overhield. Toen ik eind 2007 de krant verliet om voorgoed freelancer te worden, was dat respectievelijk 4546,72 en 2851,95 euro per maand.

Ik eindigde in de CAO-schaal 5-09, omdat ik altijd verslaggever was gebleven, en nooit tot het leger der chefjes was doorgedrongen, laat staan tot de hoofdredactie.
Toch lijkt het alsof ik in tien jaar bij de krant een aanzienlijke sprong omhoog had gemaakt, voor wie nog steeds gelooft dat de euro 2,20 gulden waard is. Maar dat was in 2007 allang ontmaskerd als een marketingleugentje, dat de nieuwe eenheidsmunt acceptabel moest maken. Ik was zeker meer gaan verdienen, maar zeker niet 2,2 keer zoveel. De journalisten-CAO maakt doorgaans stapjes van hooguit een paar procenten per keer. Het zou zo maar kunnen dat ik aan koopkracht had ingeboet: volgens het CBS telde de inflatie in de jaren 1993 tot en met 2007 op tot 33,5 procent.

Inflatie loopt al jaren op

Toen ik de Volkskrant verliet, verloren de dagbladen wereldwijd al zeven jaar lang abonnees en adverteerders, en in 2009 kwam de kredietcrisis daar nog eens overheen. Vanaf dat moment kromde de boog steeds steiler omlaag.

Wais Shirbaz, secretaris omroep en hoofd werkvoorwaarden van de NVJ, kan de ontwikkeling van de CAO laten zien vanaf 2015 tot en met de eerste maanden van dit jaar. ‘Verder terug gaan onze cijfers niet, helaas.’ Toch spreken die boekdelen.

Van 2015 tot en met 2021 telde de inflatie op tot 10,7 procent. De journalisten-CAO voor het uitgeverij­bedrijf, waaronder de dagbladen, liet in die jaren een cumulatieve stijging zien van 9 procent. Bij de publieke omroep was dat 10,4 procent. Alleen de journalisten van RTL Nieuws gingen er echt op vooruit: plus 13,25 procent. En toen kwamen 2022, met zijn inflatie van 10 procent, en 2023 – plus 8 procent inflatie tot dusver. Tel je die twee jaren erbij, dan zijn alle journalisten er vanaf 2015 op achteruit gegaan. De CAO uitgeverijbedrijf bleef cumulatief 14,2 procentpunten achter bij de inflatie. Die van de publieke omroep 13,3 procentpunten. En die van RTL Nieuws 5,95 procentpunten.

De RTL-journalisten wisten hun verlies te beperken via een werk­onderbreking, met als resultaat dat zij er dit jaar 7 procent bij krijgen. ‘RTL Nieuws werkt met relatief weinig freelancers en veel journalisten in vaste dienst’, geeft Shirbaz als verklaring, ‘en die zijn nou eenmaal eerder bereid actie te voeren’.
Toch is de laatste jaren ook bij de freelance journalisten de actie­bereidheid aanzienlijk toegenomen. Verbazingwekkend is dat niet, want hun koopkracht is nog veel harder uitgehold. Schrijvende freelancers worden doorgaans betaald per woord of per teken, freelance fotografen per foto. Beide maatstaven doen vaak onvoldoende recht aan de tijd die de makers investeren.

Titels betalen niet meer

Bureau Wibaut, een collectief van freelancers, vergeleek ‘de woordprijzen van de meest prominente kranten en bladen van 2004 met die van 2019’. Gemiddeld bleken die te zijn gedaald van 47 naar 36 cent, een teruggang met 23 procent. De inflatie kwam in de periode 2004-2019 uit op 24 procent, waardoor de koopkracht van de freelancers met gemiddeld 47 procent was uitgehold. Slechts één van de achttien onderzochte titels was meer gaan betalen sinds 2004, maar die ‘moest wel van ver komen’: De Groene Amsterdammer ging van 10 naar 30 cent per woord.

Toen Bureau Wibaut zijn onderzoek presenteerde, voerde de NVJ al drie jaar actie voor freelance (foto)journalisten onder het motto ‘Journalistiek heeft een prijs: geen #uitpersgroep’. In 2015 was De Persgroep, het huidige DPG Media, veruit de grootste dagbladuitgever van Nederland geworden, door de overname van Wegener, de koning van de regiokranten. Een jaar later verlaagde De Persgroep de tarieven voor freelance journalisten en fotografen eenzijdig, zonder enig overleg met wie dan ook, met soms wel 40 procent.

Heel wat freelance journalisten die jarenlang voor Wegener hadden gewerkt, kregen ineens nog maar 13 cent per woord betaald. Freelance fotografen ontvingen voortaan 42 euro per foto. Gezien hun gemiddelde tijdsinvestering kwam dat neer op ongeveer 15 euro per uur bruto. De NVJ bepleitte dat DPG zijn freelancers hetzelfde zou gaan betalen als hun collega’s in vaste dienst, plus een opslag, zodat zij zelf kunnen voorzien in pensioen en sociale verzekeringen. Freelancers doen immers meestal hetzelfde werk als werknemers. Jarenlang weigerde DPG om over dit plan zelfs maar in gesprek te gaan.

Hoe zwaar het offer ook was dat Van Uem en Rogier brachten, hun gedeeltelijke overwinning op DPG Media in de rechtszaal was een mijlpaal die veel opzien baarde

Moed tonen

In 2019 steunde de NVJ twee voormalige DPG-free­lancers, journalis Britt van Uem (Tubantia) en fotograaf Ruud Rogier (Brabants Dagblad), die bereid bleken naar de rechter te stappen om achteraf een hogere vergoeding te eisen voor een deel van hun werk.

De twee toonden moed. Een rechtszaak kost niet alleen bakken met geld, hij is ook zeer stressvol. Van Uem kreeg in de rechtszaal zelfs een lastercampagne te verwerken van enkele voormalige collega’s in vaste dienst, die ten behoeve van de DPG-advocaten getuigden dat zij haar werk niet naar behoren zou hebben gedaan. Eerder had zij nooit zulke klachten ontvangen.

De rechter stelde de twee freelancers in november 2019 gedeeltelijk in het gelijk, maar Van Uem had de regiojournalistiek, en zelfs haar regio Twente, toen al vaarwel gezegd. Bij DPG Media zou zij nooit meer aan de bak kunnen komen, en die is monopolist – ook in haar nieuwe woonplaats Arnhem.

Hoe zwaar het offer ook was dat Van Uem en Rogier brachten, hun gedeeltelijke overwinning op DPG Media in de rechtszaal was een mijlpaal die veel opzien baarde, en veel andere freelancers de moed gaf om ook in actie te komen.

Op donderdag 12 februari 2020 stelden 55 freelancers van NRC zich ‘niet beschikbaar’ voor diensten, zoals eindredactie. ‘Ze vragen onder meer aandacht voor hogere tarieven en carrièreperspectieven’, aldus een bericht waarmee de krant keurig zelf zijn lezers informeerde, en waarin hoofdredactie, ondernemingsraad en redactieraad begrip toonden voor de actie.

Een van de actievoerders bij NRC was Jolanda van de Beld, die later in OneWorld een serie van drie artikelen zou publiceren over de slechte positie van freelance journalisten. Bij Trouw werd Katja Keuchenius een van de gangmakers, bij de Volkskrant de freelance fotograaf Ivo van der Bent. Freelancers die zelf, los van de NVJ, hun krachten bundelden om bij hun opdrachtgevers betere voorwaarden af te dwingen: dat was nooit eerder vertoond. Het was een tweede mijlpaal, die leidde tot een tweede overwinning.

In juni 2022 ging DPG Media, na zes jaren njet, ineens door de pomp. De uitgever kwam met de NVJ een nieuwe Werkcode overeen. DPG-free­lancers kregen vanaf juli 2022 ‘een vergoeding die minstens 167 procent van het CAO-loon bedraagt, met een minimum van 30 euro per uur’. Freelance regiofotografen ontvingen voortaan ‘bijna 20 procent meer’ per opdracht.

Wereld te winnen

Toch is er nog een wereld te winnen. De hoofdredactie van de Volkskrant ziet de Werkcode als een spoiler, vertelde Ivo van der Bent tijdens een debatavond bij de Auteursbond op 29 maart van dit jaar, waar ook Keuchenius en Van de Beld aan deelnamen. ‘Zij vinden dat ze zelf al goed bezig waren, in overleg met ons’, aldus Van der Bent. ‘In de Werkcode zijn zij niet van tevoren gekend. Zij vinden die 167 procent veel teveel, zeggen dat hun budget niet overeenkomstig is verhoogd, en menen dat zij hun freelancers eigenlijk al genoeg betalen.’

Bij Trouw hoorde Keuchenius soortgelijke argumenten. De hoofdredacties van beide kranten tonen wel sympathie voor de verlangens van de freelancers. ‘Maar het voelt alsof zij de verantwoordelijkheid bij ons leggen’, zei Van der Bent. ‘Als freelancers vinden dat de Werkcode niet goed wordt nageleefd, moeten de NVJ en DPG de afspraken detailleren, zodat de Volkskrant een bijpassend budget kan eisen. Zelf komen zij bij hun eigen directie niet voor ons op.’

Duizenden andere freelancers staan er geheel alleen voor. Jessica Kuitenbrouwer (29) is sinds 2019 fulltime journalist. Begin 2020 sleepte zij een mooie klus bij Het Parool in de wacht: een dagelijkse column over ‘de gekte van het massatoerisme op de Amsterdamse Wallen’, waar zij woont. ‘250 euro per column! Ik zou bruto 5000 euro per maand gaan verdienen! Ik voelde me een olie­sjeik. Ik kocht meteen een zonnebril van Tom Ford. Uit een faillissement, met forse korting. Dat dan weer wel.’
Twee weken later ging heel Nederland op slot, vanwege het corona­virus. Haar contract werd gecancelled. ‘Maar ik zag om mij heen wat de lockdown op de Wallen aanrichtte, en stelde de hoofdredactie voor om daarover te gaan schrijven.’ Die vond dat een goed idee, en vanaf juni kon ze alsnog aan de slag. Na 54 afleveringen hield ze er begin september weer mee op.

‘Die zomer ging Nederland weer geleidelijk open. Mijn onderwerp raakte uitgeput.’ Sindsdien is het vallen en opstaan. Ze deed een tijd lang de nieuwsdienst bij Het Parool. ‘Drie dagen per week, voor 19 euro per uur. Eén schaal boven het beginnerstarief.’ Vervolgens was ze anderhalf jaar lang 3,5 dag per week coördinator van de opiniepagina. ‘Als enige: Het Parool heeft geen vaste opinieredactie meer.’ Eerst verdiende ze 232,50 euro per dag, later 250 euro, en na de invoering van de Werkcode 270 euro per dag. ‘Maar het was veel meer werk dan die drie dagen. Ook op zondagen belden er vaak mensen die per se hun stuk in de krant wilden. In feite had ik teveel verantwoordelijkheid.’

Daarom is ze sinds januari weer fulltime freelance stukkenschrijver, voor Het Parool (23 cent per woord), NRC (38 cent per woord) en FD (gemiddeld 43 cent per woord). ‘Mijn inkomen uit journalistiek schommelt heel sterk. Vorig jaar heb ik lekker verdiend, gemiddeld 5200 euro per maand bruto. Maar de eerste drie maanden van dit jaar was dat zo’n 3000 euro per maand.’ Om die reden is ze altijd ook puur commercieel werk blijven doen. ‘Advertorials schrijven voor De Ondernemer bijvoorbeeld. Zij betalen 50 eurocent per woord, en de artikelen kosten mij minder tijd dan mijn journalistieke werk.’

Met dat sterk wisselende inkomen moet Kuitenbrouwer gestaag stijgende kosten zien te pareren. Dat lukt alleen omdat haar partner ook journalist is, in vaste dienst. Hun huurflat aan de rand van de Wallen kost nu 1600 euro per maand. ‘Hij was al in slechte staat toen we er negen jaar geleden in trokken. Toch gaat de huur ieder jaar omhoog, terwijl de eigenaar, woningcorporatie Stadgenoot, al die tijd weigert om er iets aan te verbeteren.’ Hoewel ze samen heel redelijk verdienen, hebben Kuitenbrouwer en haar partner hun zoektocht naar een Amsterdamse koopwoning noodgedwongen moeten opgeven, zoals ze in maart beschreef in een artikel in het FD.

Nee, dan Wesselius. Na terugkeer uit Frankrijk in 1984, vonden zij en haar man een huurflat aan de Amsterdamse Rooseveltlaan. ‘1200 gulden per maand, voor 170 vierkante meter.’ Toen zij jaren later scheidden, kon Wesselius verhuizen naar een flat een paar deuren verder, in hetzelfde woongebouw. Daar woont ze nog steeds. ‘Ik betaal nu 1000 euro per maand, voor 90 vierkante meter.’

Wat doen de grote uitgevers tegen de koopkrachtdaling?

Erwin van Luit, CEO van Roularta Media Nederland:
‘Het klopt inderdaad dat we er binnen Roularta Media Nederland niet voor gekozen hebben om iedere medewerker met een standaard bedrag direct te compenseren. Wij hebben besloten om een noodfonds in te richten en een budgetcoach ter beschikking te stellen waar aanspraak op gemaakt kan worden op het moment dat deze collega’s dat nodig hebben. De rationale achter deze keuze is dat we graag financiële, maar ook andersoortige ondersteuning willen bieden op die plekken waar het ’t hardste nodig is en dus het meeste bijdraagt.’

Babet Verstappen, director corporate communication DPG Media België en Nederland:
‘We hebben, gekozen om geen generieke extra maatregelen te nemen. Een generieke maatregel helpt namelijk iedereen een beetje, maar helpt niemand die écht in de ellende is geraakt. We kiezen, naast de afgesproken loonindexaties en winstuitkeringen die al onze medewerkers ontvangen, voor specifiek maatwerk waar dat noodzakelijk is: daar waar nodig met extra financiële support en waar nodig met een coach. ‘

Koos Boot, CEO Mediahuis Noord:
‘Ten aanzien van de koopkrachtontwikkeling en inflatie hebben we ons afgevraagd of we aanvullende generieke maatregelen moeten nemen. Daarbij hebben we ook gekeken naar generieke compensatie die door de overheid is ingezet, met name ten aanzien van de gestegen energieprijzen. Specifiek letten we ook op of er loonbeslagen zijn bij onze werknemers en of we de helpende hand dan kunnen bieden.

Onze conclusie is dat we tot op heden geen schrijnende situaties zien. Er is ook geen sprake van bijvoorbeeld loonbeslagen. Uiteraard doen we ons best alle signalen waar te nemen, maar ik wil hiermee niet stellen dat zich daadwerkelijk geen problemen voordoen bij onze collega’s. Mogelijk zien of horen we niet alle bijzondere situaties.’