In de welvaart van Nederland gaat veel welzijn verloren

Igor en Dana Pakan, chirurg en medisch analist

Van buiten kijk je gemakkelijker naar binnen. Nieuwkomers hebben daardoor vaak een verfrissende, maar soms ook confronterende blik op de Nederlandse samenleving. Chirurg Igor Pakan en zijn vrouw Dana ontvluchtten tijdens de Pra�sk� Jaro, de Praagse Lente, in 1968 het totalitaire communisme in het toenmalige Tsjechoslowakije. Ze vonden vrijheid in Friesland. Nu, veertig jaar later, kijken ze met gemengde gevoelens terug.

Igor (1937) en Dana (1946) groeiden op in de jaren ’50, waarin Tsjechoslowakije werd geteisterd door politieke onderdrukking van het communistische bewind. Politieke processen, doodstraffen en het vastzetten van politieke tegenstanders in concentratiekampen waren aan de orde van de dag. �Het grootste wapen dat de bevolking had was het vergaren van kennis�, zegt Igor, terwijl hij een kop Senseo op tafel zet. �De communisten hadden daar echter een antwoord op: kinderen van afgestudeerden mocht geen studie volgen. Die konden gaan werken in de mijnen of op de kolchozen, de collectieve staatsboerderijen. Kinderen van arbeiders kregen daarentegen voorrang bij aanmelding op de universiteit, ongeacht hun schoolcijfers. Op die manier werd voorkomen dat bepaalde families een te machtige en gevaarlijke bourgeoisie zouden vormen.� De vader van Dana was arts en dus leek een goede opleiding uitgesloten. �Maar net als hier was ook daar corruptie. Met het toeschuiven van wat geld was wel wat te regelen�, zegt Dana, die op die manier kon beginnen aan haar studie medicijnen. Igor wilde eigenlijk architect worden, maar kwam ook terecht op de medische faculteit. �Daar werd veel aan lichamelijk opvoeding en sport gedaan, iets dat in het Nederlandse onderwijs vrijwel geheel ontbreekt�, herinnert Pakan zich. �Mijn specialiteit was de moderne vijfkamp en ik werd er zo bedreven in dat ik de opleiding aan de kant mocht schuiven en mee ging draaien in het internationale circuit. Zo kwam ik voor het eerst over de grens. Niet voorbij het IJzeren Gordijn, maar wel in landen als Polen en Hongarije.�

Na hun trouwen besloot Dana haar studie niet af te maken. �Ik nam de zorg voor onze zoon voor mijn rekening, maar later ben ik toch nog medisch analist geworden�, zegt ze. �Zij offerde zich op�, stelt Igor, die het ondertussen snel ver schopte. �Op een leeftijd van 31 jaar was ik klaar als specialist en later werd ik parttime directeur van een ziekenhuis.� In het Westen heerst het beeld dat opleidingen in het Oosten gebrekkig waren, maar niets was minder waar. �De lat lag er juist erg hoog. Al jong draaide je als student diensten en visites in klinieken en leerde je aan het bed de basis van het vak.�Vaatchirurgie, oncologie, neurochirurgie: Pakan bekwaamde zich in vele facetten van het vak. �Het tegenovergestelde is een groot probleem in Nederland. Hier heerst de cultuur van het superspecialisme. In het MCL maakten wij wel eens de grap dat er zelfs een chirurg zou komen voor zowel de linker- als rechterhelft van de pati�nt. Het grote nadeel van die specialisaties is het verlies van generalisten. Daardoor wordt hier naar mijn mening veel te veel op onderdelen behandeld en treedt vermindering op van een totaalzicht op de pati�nt.�

In het Tsjechoslowakije van de jaren zestig groeiden het nationaal bewustzijn, de welvaart en het streven naar politieke verandering. Burgers begonnen bijvoorbeeld met inzamelingsacties om een prestigieuze snelweg aan te, de Alweg naar de Hoge Tatra, bedoeld als symbool van nationale trots. �Mensen leverden voor de financiering gouden munten, sieraden en zelfs gouden vullingen in�, zegt Igor. �De kern van ons streven was het openen van de menselijke geest door vrijheid van kennis. Ook ik werd politiek actief en steunde Alexander Dubček, die aanstuurde op een gematigde koers.� Aan die idealen werd echter abrupt een einde gemaakt door de andere vijf leden van het Warschaupact. Onder leiding van de Sovjet Unie werd met een inval van troepen op 20 augustus 1968 de Pra�sk� Jaro, de Praagse Lente, de kop ingedrukt. Igor en Dana waren op dat moment in Nederland, waar ze bij een arts in Opeinde van studieverlof genoten. �Maar het Slowaakse leger wist me te vinden en ik werd opgeroepen om meteen als reservist aan te treden.� En omdat hun zoon nog achter het IJzeren Gordijn was, gaf Igor gehoor. �Onderweg naar de kazerne heb ik gefilmd hoe de Russen het land innamen, de beelden heb ik nog op zolder liggen. Voor de poort van de kazerne stond ook al een aantal Russen met kalashnikov�s in de aanslag. Het was voor het eerst dat ik bang werd en dacht: verrek, ik kan kapot.� Na het indrukken van de opstand ging het gewone leven onder communistisch regiem door alsof er niets gebeurd was. De Pakan�s, die weet hadden van het vredige Nederland met haar volle winkels, namen echter de eerste de beste kans waar om tijdens een nieuw verlof in Friesland te blijven.

�Na drie maanden kregen we een oproep om terug te keren�, zegt Dana. �Dat deden we niet en bij verstek zijn wij toen in Tsjechoslowakije veroordeeld tot 18 en 12 maanden celstraf.� De nieuwkomers genoten van Leeuwarden. Het was er schoon en overdadig. Van de taal en het land wisten ze niets, behalve de negatieve propaganda waarmee ze door de communisten waren ge�ndoctrineerd. �Zo werd ons voorgehouden dat gezondheidszorg enorm duur was en dat als gevolg daarvan arme kinderen aan hun lot waren overgeleverd en overleden.� Zonder geld of hulp bij hun integratie moesten ze zich zien te redden. Igor solliciteerde bij het Bonifatiusziekenhuis. �Daar kreeg ik te horen dat ik wel assistent kon worden in dienst van de maatschap chirurgie�� De getalenteerde Pakan ontwikkelde zich echter tot een gerenommeerd chirurg, zowel in het Bonnehos als het Triotel en het latere MCL. Het ging er wel heel anders aan toe dan hij gewend was. �In Tsjechoslowakije was de gezondheidszorg destijds perfect georganiseerd met een goede structuur van de regionale, provinciale en- universitaire ziekenhuizen. De kostenbeheersing was bovendien effici�nt en de zorg gratis. Een groot contrast met hier. De Nederlandse zorg kampt namelijk met een enorme overhead. In het verleden had MCL bijvoorbeeld een van de grootste ziekenhuisdirectie van Nederland. Door de recessie in jaren tachtig werden ook nog een veel onbekwame managers naar de zorg geveegd, afdankertjes van de falende industrie en die mannen met hun boekjeswijsheid kwamen ons vertellen hoe het moest. Toen in Leeuwarden het Triotel moest kiezen voor nieuwbouw, werd bovendien niet gekozen voor een standaard ziekenhuis, dat effici�nter en dus goedkoper was geweest. Sneek en Drachten hebben dat heel verstandig wel gedaan, maar in Leeuwarden kozen de gebroeders Bonnema, de ziekenhuisdirecteur en de architect, voor een prestigieus, duur gebouw.�

Het pak papier met de bouwplannen en verslagen van bouwvergaderingen voor het nieuwe MCL waren volgens Pakan haast een meter hoog. �Om precies te zijn 98 centimeter: een teken van volgslagen bureaucratie die vertraagt en vertraagt. Iedereen moet inspraak hebben over van alles, vooral over dingen die niets met pati�nten te maken hebben. Het is een stijfheid in het systeem dat nu ook wordt weergegeven door de onmacht in de aanpak van de kredietcrisis.� Pakan gebaart met zijn armen: �Een maatschappij behoort als systeem een piramidevorm te hebben met een top van koplopers, trendsetters en pioniers. De volgers horen daar achteraan te komen, maar hier in Nederland praat iedereen mee. De lijnen zijn daardoor lang en star. Een ander punt is het niveau van de dienstverlening in de ziekenhuizen. Dat vreet geld en bovendien kun je je afvragen: heeft de pati�nt een dag na een operatie belang bij kabeltelevisie op de kamer?� Parttimers, tot slot, delen de zorg de doodsteek uit. �De organisatie van het ziekenhuis bestaat voor een te groot deel uit mensen, vaak vrouwen, die alleen in deeltijd willen werken. Ze zijn er vaker niet dan wel en krijgen zo geen binding met hun werk, doen onvoldoende praktische kennis op en zijn veel-dure-tijd kwijt aan het overdragen van diensten. In de welvaart van Nederland gaat veel welzijn verloren�