Huub Mous: Je moet de dingen nooit te goed doen

(tekst: kunsthistoricus Huub Mous op zijn weblog)

Gebrek als gave 2 januari 2011

Waarom houdt de overheid zich eigenlijk nog bezig met kunst en cultuur? Het antwoord op die vraag lijkt vanzelfsprekend, en toch is er door de jaren heen heel verschillend over deze �waarom-vraag� gedacht. De zogeheten �legitimatie van het kunstbeleid� is historisch bepaald. Anders gezegd, het is de waan van de dag die het antwoord bepaalt. Er zijn tijden geweest dat haast niemand de �waarom-vraag� stelde. Tegenwoordig hoor je deze vraag weer overal opduiken. De reden waarom de overheid zich met kunst en cultuur bezig houdt is lang niet meer zo vanzelfsprekend als voorheen.

Er zijn belangrijker zaken in het leven, zo wordt door menigeen gedacht. En daar is op zich weinig tegen in te brengen. Wat moet de overheid trouwens met kunst die vaak zelf niet weet wat ze te zeggen heeft? Het kunstenaarschap is een beroep geworden als alle andere. Bovendien kun je als mens heel gelukkig worden zonder kunst. De gedachte dat kunst �goed is omdat het moet�, dateert uit de tijd van de wederopbouw. Er zit een luchtje aan van bevoogdende volksverheffing. Kunst is vooral goed, omdat een maatschappelijke bovenlaag dat zo vindt.

Ook het denken over de werking van de vrije markt en het belang van artistiek ondernemerschap is sterk veranderd. Activiteiten die door de markt gedekt worden hoeven niet langer gesubsidieerd te worden, zo wordt tegenwoordig beweerd. Het maken van kunst wordt steeds meer gezien als een vrije onderneming van het individu, waar de overheid eigenlijk niets mee te maken heeft. Het maken van kunst doet er ook niet toe. Hoe we met het product �kunst� omgaan, daar gaat het om. Het economisch perspectief waarin kunst functioneert wordt dan ook steeds belangrijker. Kortom, het kunstbeleid wordt instrumenteel, dat wil zeggen: het staat ten dienste van andere doeleinden dan de kunst zelf.

Het kunstenveld is in hoge mate geprofessionaliseerd en ge�nstitutionaliseerd. De experts maken de dienst uit en de instellingen vreten het geld op. Ruimte cre�ren voor experiment en risico�s vereist ook de moed om instellingen op te geven als zi niet langer in staat blijken te reageren op nieuwe uitdagingen, maar voor dat soort radicale beleidswijzigingen lijkt nauwelijks draagvlak te bestaan. Kunst moet al lang niet meer, maar subsidies moeten nog altijd. Verschillende werkelijkheden blijven ongemoeid naast elkaar voortbestaan en al vraagt iedereen waarom, niemand weet het antwoord.

Gesubsidieerde instellingen worden geleid door leidinggevenden die doorgaans het vermogen missen om zelf datgene te doen, wat de mensen doen, aan wie ze leiding moeten geven. Hun leidinggevende kwaliteiten berusten dus op een gemis. Hun gave is een gebrek. Zij cre�ren zich een sinister genoegen door voor zichzelf de mogelijkheid te cre�ren anderen te kunnen tegenwerken. Werknemers van een gesubsidieerde instelling dienen er zich dus voor te hoeden de afgunst te wekken bij leidinggevenden, want dan hebben die hun ware roeping gevonden en kunnen zij hun eigen gemis, dat zij verachten, omzetten in de lustvolle winst, die hun voornaamste drijfveer vormt.

Leidinggevenden bij een gesubsidieerde instelling vragen daarom ook voortdurend offers van hun ondergeschikten. Zij willen op rituele wijze gecompenseerd worden voor hun onvermogen. De enige manier om als ondergeschikte aan dit soort situaties het hoofd te bieden is het praktiseren van een gelaten bereidwilligheid en een onderdanige offerbereidheid. Zo ontstaat een sadomasochistisch spel van macht en onderdanigheid die het rituele karakter krijgt dat eigen is aan elke werksituatie bij een gesubsidieerde instelling.

Een van de lessen die ik dertig jaar werken bij een gesubsidieerde instelling heb geleerd is dat je dingen nooit te goed moet doen, omdat daardoor de afgunst kan worden gewekt bij mensen, die macht over jou kunnen uitoefenen en zo je datgene afhandig kunnen maken waarop hun afgunst is gericht. Die afgunst bij superieuren kan zomaar ontstaan zonder dat je dat zelf in de gaten hebt. Afgunst kan gewekt worden bij een leidinggevende, maar ook bij een ambtenaar van de overheid die de geldelijke middelen verschaft van de organisatie waar je werkzaam bent. Zo kan het gebeuren dat de overheid middels afgunstige ambtenaren de facto tegenwerkt wat zij de jure moet ondersteunen.

Ik denk dat veel overheidsbemoeienis juist in deze kwalijke praktijk haar legitimatie vindt. De overheid steunt taken die door anderen worden uitgevoerd om vervolgens diezelfde taken met alle middelen, die haar ten dienste staan, te kunnen tegenwerken. Die mogelijke tegenwerking van bovenaf is in feite de ware grondslag van elk subsidiestelsel. Subsidies worden in het leven geroepen om onvermogen te bevorderen. De subsidie wordt immers verstrekt door de machtsinstelling die onmachtig is om deze taak zelf uit te voeren en zich daarom als enige taak stelt haar onmacht te compenseren door de uitvoering van gesubsidieerde taak te belemmeren. Zo ontstaat een piramidaal stelsel waar uiteindelijk de middelmaat de norm wordt en gebrek een gave kan zijn.

zie en luister

12 Reacties �
135�-155�W/35�-42�N2 januari 2011 op 11:28
De weerbarstigheid van een idealen-representerend systeem dat met superieuren werkt om zoveel mogelijk �gelijke kansen voor iedereen� (lees: �gelijke kansen voor iedereen om ook ooit eens de meest superieure versie van zichzelf te worden�) te cre�ren.
Zo�n systeem draait op het laatst, net als vanaf dag ��n al trouwens, voornamelijk om het in stand houden van de meest superieure versie van zichzelf.

Peter Bastiaanssen2 januari 2011 op 12:27
�Gesubsidieerde instellingen worden geleid door leidinggevenden die doorgaans het vermogen missen om zelf datgene te doen, wat de mensen doen, aan wie ze leiding moeten geven.�
tja, Huub,
Volgens mij worden alle instellingen en bedrijven geleid door mensen die het vermogen missen om zelf datgene te doen , wat de mensen doen, aan wie ze leiding geven. Van de circusdirecteur die zelf niet een salto mortale aan de trapeze kan maken tot de baas van Shell die zelf niet op een boortoren kan werken, of de topman van Unilever die zelf niet een nieuw technologisch product kan ontwikkelen.
En natuurlijk is het ook een algemeen gegeven dat wanneer een onderknuppel excelleert, zijn baas vreest voor zijn hachie.
Ik zie niet wat dit speciaal met subsidies te maken heeft.
Politiek gaat, lijkt mij in deze, over herverdelen van het gezamenlijke geld. En het lijkt er inderdaad op dat er minder draagkracht is om ook de kunsten nog veel geld te geven. Misschien omdat men andere idee�n heeft over nut, of over het innovatieve karakter van kunst, misschien is het een revolte tegen een elitair gedachtegoed, of gewoon een andere wind die waait�(�because times they are changing�)
Ik weet het niet.
Maar ik betwijfel ten zeerste dat het te maken heeft met onderlinge, al dan niet krakende machtsverhoudingen specifiek binnen een subsidie-instelling.
Dat laatste lijkt mij een heel ander, eerder een persoonlijk verhaal.
Maar het zou natuurlijk ook kunnen dat ik helemaal de verkeerde kant op sta te kijken�

mijn2 januari 2011 op 13:02
Als we iedereen nou �s vrij lieten om haar of haar / zijn of zijn eigen betaalmiddel vorm te geven?

de Wit2 januari 2011 op 13:21
Voor mijn gevoel berust Huub stellingname grotendeels zijn ervaringen met lokale dus Friese omstandigheden.

dijn2 januari 2011 op 14:08
Voor mijn gevoel berust uw mijn-gevoel grotendeels op uw ervaringen met lokale omstandigheden.

Peter Bastiaanssen2 januari 2011 op 14:50
@ mijn
Haro! Broeva !
iedereen z`n eigen snelweggetje,
iedereen z`n eigen schooltje,
iedereen z`n eigen legertje,
en iedereen z`n eigen subsidietje!
Hebben we die hele politiek niet meer nodig!
Dat ze daar nooit eerder op zijn gekomen�
Het jaar `11 is begonnen.

Huub Mous2 januari 2011 op 14:52
@ Peter

Ik maak inderdaad een gewaagde gedachtesprong, maar dat wil niet zeggen dat ik hiermee de trapeze mis en in het vangnet beland. Je kunt in een persoonlijk verhaal algemene wetmatigheden ontdekken die eigen zijn aan het hele systeem. Ik ben er met schade en schande achter gekomen dat het huidige subsidie- en verzorgingssysteem voor de kunsten niet gericht is op het bevorderen van kwaliteit, maar op het instandhouden van middelmatigheid. De Nederlandse kunstwereld is een zelfgenoegzame, in zich zelf gekeerde enclave geworden, waarin niet kwaliteit of eigenzinnigheid het verschil maakt, maar een optimaal aanpassingsvermogen aan de binnen deze enclave geldende regels en gebruiken. Al met al is het een conformistisch systeem van controle en uitsluiting, waardoor gebrek uiteindelijk een gave wordt en talentloosheid de leiding kan nemen.

zijn2 januari 2011 op 15:02
iedereen z�n �eigen� mening

of niet zijn2 januari 2011 op 15:12
en z�n �eigen� iedereen

Huub Mous2 januari 2011 op 15:15
Het kan allemaal nog veel simpeler�
Iedereen gaat commercieel!
http://www.youtube.com/watch?v=LYGFvck7VAo

Peter Bastiaanssen2 januari 2011 op 17:39
ik weet het niet, Huub, maar vanuit hier waar ik sta, ziet je trapeze act er toch wat minder sierlijk uit. Ik ben het helemaal eens met de analyse dat er veel ogen en haken zitten aan het kunst subsidiesysteem. Maar jouw verhaal gaat eerder over een middelmatige bemanning van een kunst instituut. Dat lijkt me geen rechtvaardiging om de kunst subsidies te diskwalificeren . Eerder een argument om het systeem te herstructureren. Iets waar ik vanuit de beeldende kunstsector, ook een voorstander van ben. Dat systeem stonk al toen Rikki Simons in 1997 kwam met haar boekje �de gijzeling van de beeldende kunst�.
Maar als je alle instanties wilt gaan opheffen die met middelmatigheid bemand zijn, blijft er weinig over vrees ik.
Wel lekker rustig, natuurlijk.

Huub Mous2 januari 2011 op 18:05
Misschien is het een bredere problematiek waar ik met mijn trapezesprong naar op weg was. Laatst sprak ik iemand die ik al jaren ken. Hij heeft een vergelijkbare baan als ik heb gehad, maar niet in de kunstsector. Opeens kreeg hij te maken met nieuwe managmentmethoden. Zijn ruime praktijkervaring werd van de een op de andere dag niet meer op prijs gesteld. Door een nieuwe bedrijfaanpak die eenzijdig gericht is op verhoging van efficiency en beperking tot kerntaken, was hij in no time op een zijspoor beland. Gevolg: maandenlange irritatie eindigend in een burn out. Een mental coach moest uitkomst bieden en verdomd: het werkte. Die coach was een intrigerende vrouw. Ze heeft hem inmiddels allerlei trucjes geleerd. Zo trekt hij nu andere kleren aan, als hij thuis komt van zijn werk. Elke dag schrijft hij op waarom hij zichzelf zo geweldig vindt. Als er dan toch nog iets mis loopt, moet hij van zijn mental coach tien keer bij zichzelf zeggen : �Niks is verschrikkelijk. Niks is verschrikkelijk. Niks is verschrikkelijk�..�

Kijk, dat ik bedoel ik nou.
There�s something rotten in the state of Denmark
http://www.youtube.com/watch?v=DM75cYXuiWY&feature=related