Het Wonder van 2018: Tien jaar ruzie en we kijken er met tevredenheid op terug

Tien jaar ruzie en we kijken er met tevredenheid op terug. Dat zou de conclusie kunnen zijn na het lezen van het boek Het Wonder van 2018, waarin Geart de Vries (historicus, ex-directeur van het Historisch Centrum Leeuwarden, oud-journalist van Omrop Fryslân) terugblikt op het culturele fenomeen Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018. Het is in vele opzichten een wonderlijk verslag. De verzameling humbug die jarenlang via diverse media over de lezer is gestort krijgt nu een gezicht. Veel deed de organisatie voor de bühne, het stak allemaal niet zo nauw. Een treinwagon vol bestuurders en organisatoren spreekt zich nu eindelijk uit hoe er jarenlang valse beloftes zijn verkondigd, mensen aan de kant geschoven en desondanks feest werd gevierd. Het is in velerlei opzicht plaatsvervangende schaamte opwekkend.

De winnaar is de Leeuwarder horeca, de verliezer de culturele infrastructuur in Leeuwarden. Gevestigde partijen, zoals het Fries Museum – de roep om meer geld kwam alweer voorbij, lijken nog altijd murw in de hoek van de ring te hangen. Anderen hebben de moed allang opgegeven. Tegen zoveel vals geluid waren ze niet opgewassen. Hothouse Redbad (vanaf 1975 organisator van top jazzoptredens), CityJazz (een combinatie van gevestigde namen en jong talent), het Uitfestival (grootscheepse presentatie van het culturele seizoen), Ljouwert Culinair (presentatie culinaire etablissementen) verdwenen of werden gemarginaliseerd. Hun sponsors werden naar Het Wonder gedreven. Van de wijkbudgetten werd 1 miljoen euro afgeroomd.

De festivals (‘Leeuwarden festivalstad’ aldus het toenmalige VVD-raadslid Arno Brok) zijn gesneefd door bestuurlijk falen. Wie de brief (2015) van Rob Durant van het festival Psy-Fi aan de raad er nog eens op naslaat of het oordeel van de Rekenkamer tot zich neemt, krijgt een ontluisterend inkijkje gepresenteerd in het bestuurlijk onvermogen. Bijna een miljoen euro ging er alleen al op aan proceskosten voor procedures die door rechthebbenden waren aangespannen. Rechthebbenden die tot op de dag van vandaag nog worden bedreigd en geïntimideerd. Zie de twee recente artikelen in de Leeuwarder Courant waarin organisator Paul van Berlo opnieuw vrij baan krijgt om rechthebbenden onterecht te beschuldigen.

Als belangrijk voor Het Wonder gedachte gebouwen hebben hun glans verloren. Voor het onafgebouwde Blokhuispoortgebouw, dat als icoon in de programmering van Culturele Hoofdstad stond vermeld, staan alweer maanden bouwhekken. De binnenterreinen ogen pover. De beoogde verbinding met het aanpalende winkelgebied in de Oosterstraat is minimaal. Gebouw Obe op het Oldehoofsterkerkhof bleek voor Tresoar een blok aan het been. Wat we met de Westerkerk, ooit popzaal, aanmoeten is nog altijd onduidelijk. Dat Zalen Schaaf sneefde was van mijlenver afstand duidelijk. Neushoorn nam een deel van het middle of the road-programma over. Fors gesubsidieerde mediapartners, die vrijwel kritiekloos achter het vaandel liepen, zijn geruisloos van het toneel verdwenen. FroeksTV, GPTV, Suksawat; we hebben genoten. Hoe staat het ervoor met onze kunst- en cultuurcoaches van Kunstkade?

Iedere normale vraag van journalistieke media werd gepareerd met kretologie gefundeerd op wat nu blijkt een soort van blij geloof. Alleen Omrop Fryslân mocht de pardoes opgestapte Lieven Bertels op het besloten binnenterrein van de Blokhuispoort enige plichtmatige vragen stellen. Andere media werden op afstand gehouden.

Het totale festivalbeleid van de gemeente Leeuwarden ligt op de rug. Vanuit de gemeenteraad blijft het oorverdovend stil wat betreft de vraag: hoe nu verder?

Bestuurders missen het vermogen om hun eigen falen te erkennen. Ze vinden dat het een mooi en succesvol project is geweest en praten hun falen goed door zich te beroepen op hun goede bedoelingen.

Koop dat boek (dat eigenlijk gratis verstrekt had moeten worden).

Andries Veldman

===============================================================

Passages uit Het Wonder van 2018

Lieven Bertels (korte tijd directeur)

Culturele Hoofdstad is een project dat grote emoties losmaakt. Het is achteraf te grof om te zeggen dat de problemen die zich voordeden typisch Fries waren. Wat me wel wat verbaasd heeft, is hoe in Friesland met gastvrijheid wordt omgesprongen. Ik heb in mijn mooie appartement in de Bagijnestraat, dat ik van de gemeente als pied-à-terre had, veel gasten uitgenodigd en voor heel veel mensen gekookt (echt zelf gekookt, niet een cateringbedrijf ingehuurd). Wel voor zo’n zeventig mensen in totaal: bestuurders, politici, projectleiders, collega’s. Op één hand kan ik de mensen tellen die mij terug hebben gevraagd om te komen eten. Dat vond ik zo ongastvrij en ook wel zuur en dat is me ook altijd bijgebleven. De mensen die mij terugvroegen, waren ook nog eens de niet-Friezen. Er is geen cultuur bij Friezen (Nederlanders) om je thuis, bij jezelf uit te nodigen. Koud-noordelijk en kil voelde dat: de deuren dicht en op slot en de gordijnen open

Geert Mak (werd door burgemeester Ferd Crone gevraagd om mee te doen, hij weigerde. Hij wilde geen superambassadeur worden)

— KH2018 opereerde al vanaf het begin als een sekte. Direct al werd het project beheerst door een typische managerstruc: het scheppen van een in- en een outgroup, een groep uitverkorenen en een groep buitenstaanders. Daarmee verwerft een leider macht en aanzien onder de in-group en tegelijk wordt zo mogelijke kritiek vanuit de buitenwereld, via de out-group, versmoord. —

Geert Mak

— Bij KH2018 werd door deze leiding vanaf het begin benadrukt dat het nu vooral moest gaan om jongeren die wat wilden ondernemen. Daar is van alles voor te zeggen, dat moet je ook doen, maar dat hoeft helemaal niet te betekenen dat je oudere kunstenaars, die al lang en breed hun sporen hebben verdiend, dan maar compleet buitensluit. Dat was niet eerlijk: die oudere 91 kunstenaars spelen, hoe je het ook wendt of keert, ook een belangrijke rol in de Friese cultuur. Het was niet consequent: de in-group was in de praktijk vaak helemaal niet zo jong, er zaten ook allerlei veertigers tussen, en in de out-group bevond zich vrij veel jeugd. —

Ferd Crone (burgemeester; sprak vaak over ‘de jongeren’; ouderen werden niet genoemd)

Volgens Ferd Crone was het juist bewust beleid de bestaande instellingen in eerste instantie op een afstand te houden. Dat was mee ingestoken door de Europese culturele adviseurs: — Wie ik op achterstand heb gezet, en dat was heel bewust, dat waren de klassieke cultuurpausen van Leeuwarden, mensen van de culturele elite. Mensen van gevestigde instellingen als De Harmonie. (…) De Coöperatiegroep kwam als geroepen, daarmee zou het moeten worden opgezet, eerder dan met de klassieke bestaande instellingen. Met deze groep versterkten we naar mijn idee ook het idee van de underdog, wat toch al een sterk punt was ten opzichte van de vier andere kandidaten. —

Mattijs Maussen (adviseur, had vaker met dit bijltje gehakt; wist wat de jury wilde horen ook als dit niet waargemaakt kon worden)

Vooral de rol van Europees consultant Mattijs Maussen was belangrijk bij het stroomlijnen van het bidbook. Hij bracht er, met al zijn ervaring bij eerdere Culturele Hoofdsteden, meer lijn en vooral meer diepgang in. Als geen ander wist hij wat men in Brussel verwachtte en wat de jury wilde horen. Maussen wist hoe men het spel van de Q’s en A’s, het spel van vragen en antwoorden, moest spelen, waar op gelet moest worden bij het beantwoorden van al die veertig vragen, de basis van het hele verhaal. Hij had vaker met het bijltje gehakt (en zou dit daarna nog meerdere keren herhalen). Hoewel hij ervan overtuigd was dat de steun van de Coöperatiegroep onmisbaar was (‘daar zat de emotie, dat waren mensen met durf’), was hij tegelijkertijd kritisch over hen: — Mensen van dezelfde generatie die iets met Friesland wilden, maar het was in mijn ogen ook een vriendenclub met het nadeel dat men niet echt opbouwend kritisch was naar elkaar toe. Men werkte nogal achter de schermen, soms ook te veel uit eigenbelang, keihard eigenbelang. Te weinig creatief was men soms ook. En men had niet altijd de intellectuele bagage en te weinig strategisch vermogen. Te veel mannen ook, er hadden meer sterke vrouwen bij gemoeten. —

Grijze haren er toch maar bij betrekken

Hoewel ook Mattijs Maussen in eerste instantie niet de neiging had gevestigde culturele instellingen (‘het establishment’) erbij te betrekken – ‘want dan werd het meer van hetzelfde’ – haalde hij ze er in het late voorjaar van 2012 toch bij, vooral om het draagvlak te verbreden. Vertegenwoordigers van die instellingen zaten met anderen in een Adviesgroep Kulturele Haadstêd 2018, ‘De Friese Kamer’, om als ‘grijze haren’ het project inhoudelijk bij te staan en van wijze raad te voorzien. Hierin waren ook vertegenwoordigd econoom Jouke van Dijk, voetbaltrainer Foppe de Haan, bioloog Theunis Piersma, 97 oud-minister Pieter Winsemius en hoogleraar Fries aan de RUG Goffe Jensma. De groep is niet vaak bij elkaar geweest, maar afzonderlijke leden gaven wel gevraagd en ongevraagd adviezen, zoals Goffe Jensma:

Rudi Wester (deed een deel van het project; hield er pijn in de buik aan over)

Ook Rudi Wester herinnert zich dat het in de Blokhuispoort af en toe nogal uit de hand liep. Het niet met elkaar kunnen opschieten, onderling wantrouwen en nogal wat ergernissen, bijvoorbeeld over mensen die werden gevraagd voor een bepaalde klus, zorgden ervoor dat van vruchtbare samenwerking in deze fase bepaald geen sprake was. Er was veel gedoe, incompatibilité d’humeur; de spanningen liepen geregeld hoog op. Op een gegeven moment, in juni 2013, bleek men even niet meer met elkaar verder te kunnen. Tijdens het Terschellinger Oerol Festival, minder dan een maand voordat het bidbook moest worden ingeleverd, barstte de bom. Algemeen directeur Oeds Westerhof zette Rudi Wester aan de kant (‘Je bent geen artistiek directeur meer,’ riep Oeds in een hotel in West-Terschelling, dixit Wester). Ook Colin van Heezik kreeg de wacht aangezegd. Maar Wester en Van Heezik gingen met Mattijs Maussen ‘gewoon door’ met schrijven. En vanaf dat moment waren er in feite een tijdje twee teams aan de slag met een bidbook, weet Rudi Wester nog: 135 — Wij zijn gewoon doorgegaan, ondanks dat hij (Oeds Westerhof) ons aan de kant had gezet en hebben als een gek drie weken lang dag en nacht doorgewerkt om met een goed bidbook te komen. Ik heb nog nooit zo hard gewerkt, echt kei- en keihard. Toen dat bidbook af was, hebben we dat voorgelegd aan Jannewietske de Vries en bij haar aan de keukentafel besproken. —

Colin van Heezik (adviseur; bidbookschrijver)

Zowel Colin van Heezik als Rudi Wester zaten met een wat dubbel gevoel in Felix Meritis. Wester kijkt zeker achteraf met ietwat minder positieve gevoelens terug op die 6e september: — Ik was uitgenodigd om daarbij te zijn. Maar ik heb achteraf diepe spijt dat ik daarnaartoe ben gegaan. Ik had een heel dubbel gevoel dat ik daar zat. Ik kon altijd goed met Ferd Crone en sprong ook mee overeind toen de verlossende woorden werden gesproken. Geweldig natuurlijk. Maar ik heb me verder afzijdig gehouden. Voelde me diep ongelukkig. Met ‘ons’ bidbook hadden we gewonnen, daar was ik heel trots op. Maar anderen kregen de eer. Die bijeenkomst is als een waas aan mij voorbijgegaan. — Rudi Wester staat met bidbookschrijver Colin van Heezik en de andere Friese delegatieleden wel juichend op de foto op het dak van Felix Meritis. Van Heezik weet nog dat hij het allemaal heel bijzonder, maar ook wel wat dubbel vond: — Ik weet ook dat ik toen meegegaan ben naar Leeuwarden, Harmen van der Hoek was daar ook bij. En ik weet nog dat we aankwamen en Jannewietske naar mij riep: ‘Daar hebben we onze redder!’ Ben die avond en die nacht mee gaan feesten, flink dronken geworden. Maar ben daarna nooit weer in Leeuwarden geweest. —

Ferd Crone negatief over Oeds Westerhof; Westerhof was ook even directeur

— Oeds Westerhof was een soort tovenaar in alles en hield zich vooral ook met het artistieke bezig, hij was eindverantwoordelijk. Na het winnen van de competitie veranderde dat. Dat kwam vooral ook door Ferd Crone: die was uitgesproken negatief over Oeds, vond het allemaal te rommelig gaan en Oeds kon in zijn ogen niks goeds doen. Ik herinner me nog dat Crone die avond bij Omrop Fryslân mij als directeur noemde. — Oeds Westerhof herinnert zich ook nog goed dat zijn positie als directeur-bestuurder binnen driekwart jaar al weer ter discussie kwam te staan: — Robert Palmer en ik akkordearren net. Mattijs Maussen en ik akkordearren net mear. En Ferd Crone woe net mei my fierder. Dat hie mei myn relaasje mei Henk Deinum en Jannewietske de Vries te krijen. En yn it twadde plak: ik bin gjin rapportearjende amtner. Ik wie net fan de details. (…) Foar my wie de opdracht om te winnen en net om binnen de lyntsjes te kleurjen. —

Leeuwarder Courant: 24 uur interessant net als Kröller-Müller

Leeuwarden zou in 2018 ‘24 uur per dag interessant worden’, schreef de Leeuwarder Courant de dag na de bijeenkomst in De Harmonie. De krant maakte de vergelijking met het Oerol Festival.

In het bidbook wordt 11Fountains als een ‘new highlight in the Dutch culture landscape’ omschreven. ‘Just like the famous Kröller-Müller museum in the national park De Hoge Veluwe in the Province of Gelderland.’

Gouden bergen

Ik was toen programmamanager en wat ik toen moest doen, was niets anders dan enthousiasme en plannen afremmen, terwijl iedereen juist met meer ambitie kwam. Wij moesten een tegengestelde beweging in gang zetten om de euforie die toen in de regio heerste te beteugelen. Toen ben ik ook gestopt, want dat was niet meer leuk. Vanuit het bestuurlijke werden nog steeds gouden bergen beloofd: ga met je ambities naar Culturele Hoofdstad om daar onderdeel van te worden, terwijl wij intern met niets anders bezig waren dan met puzzelen hoe wij het gat in de begroting konden dekken. —

Aan 2018 bedrijven wordt gevraagd om 2018 euro te doneren

Het bleef uiteindelijk steken op vierhonderd bedrijven die meededen. Het was voor veel bedrijven te veel geld, € 2018. Friesland is wat dat betreft misschien ook wel wat te klein voor zoiets. Het streven was leuk, maar het was te optimistisch ingeschat. —

Irene Overduin, journalist LC, was kritisch

— Mijn ervaring was dat je, als je erover ging schrijven, eerst een getuigenis, een verklaring van welwillendheid moest afleggen bij de mensen van LF2018, belijdenis moest doen, en dat is steeds zo gebleven. Tot het einde toe heb ik dat zo ervaren. Hoe sta je erin? Ben je vóór of tegen? Als je anders dacht, kritisch was, kon men daar niet goed mee leven. Maar zo werk je toch ook niet als journalist op andere terreinen?

Lieven Bertels en Sietske Poepjes

Het eerste gesprek met Sietske Poepjes (CDA) (de nieuwe gedeputeerde) herinner ik me nog heel goed. Dat was heel bijzonder; ze begon in het Fries en dat verstond ik nog niet. Maar zij had een beetje een houding van: doe je best maar. En ze zei ook: ‘Je kent mijn standpunt, geen cent erbij voor Culturele Hoofdstad.’

Als je alles bij elkaar optelde, waren er wel voor zo’n € 110 miljoen aan projecten waar mensen toen concreet mee aan de slag waren (en die ook in het bidbook hadden gestaan). En het was niemands verantwoordelijkheid op dat moment en dingen waren niet goed doordacht. (…)

Barack Obama moest ook naar Friesland

Ook letterlijk: ‘Yes we can.’ Op een gegeven moment was er een plan om president Barack Obama hiernaartoe te halen, een project waar Oeds (Westerhof) lang aan heeft gewerkt. Het idee kwam van journalist Ate de Jong.

Ap Timmemans trok stekker uit zijn musical; Crone boos

Dat we noodgedwongen de stekker eruit trokken, kwam groot in de Leeuwarder Courant (27 mei 2016). Ik kreeg in die tijd een boos telefoontje van burgemeester Ferd Crone. Ook naar aanleiding van onze brief van 3 mei (aan de stichting LF2018 dat we zo niet verder konden en genoodzaakt waren te stoppen). Hij was des duivels. ‘Zijn jullie helemaal gek geworden?’

Energiepaus Bouwe de Boer zwaar teleurgesteld, maar later toch blij

— Wy krigen úteinlik in skriuwen dat wy rekkenje koene op € 15.000, wylst wy earst noch útgien wiene fan 8 ton. En yn it bidbook hie sels sprake west fan € 1,1 miljoen foar Energy Now! mei 8 ton foar in keunstwurk. By dat briefke mei dy tasizzing fan € 15.000 sieten fjouwer pagina’s oan bylagen dêr’t allegearre oan foldwaan wurde moast, mei allegearre betingsten. Bygelyks dat wy in fjirde fan it jild dat wy fia sponsoring binnenhelje soene, ôfdrage moasten oan LF2018. Op in diplomatike, amtlike wize ha ’k doe sein dat se it jild better mar hâlde koene. Wy wiene bot teloarsteld, dat skriuwen sloech yn as in bom. —

Sietske Poepjes heeft altijd op Sander de Rouwe kunnen rekenen (die ook eerst geen geld wilde geven en Jannewietske de Vries beschuldigde van luchtfietserij)

Ik ha altyd op Sander de Rouwe [kollega-deputearre en listlûker CDA 2015] rekkenje kinnen, altyd. Ik sei dan: Sander, ik ha it jild gewoan noadich. Dat is ek polityk ûnderhanneljen en it is faak maatwurk. (…) Dy stimming by it kulturele omsittend laach wie destiids net sa posityf foar it CDA, der waard nei my sjoen as de asfaltprinses dy’t de boel wol even ferpeste soe. Dêr ha ik wol lêst fan hân, ek as persoan.

Kris Callens, directeur van het Fries Museum die bij Happen met Liwwadders in het Oranje Bierhuis het ‘succes’ van Culturele Hoofdstad als volgt verklaarde: ‘Het lag aan het mooie weer, niet aan het programma’

Ik had altijd het idee dat de grote tentoonstellingen van het Fries Museum noch in het hele LF2018-programma, noch later ook in de legacy, de centrale plek kregen die overeenkwam met hun bereik. De samenwerking met de LF2018-organisatie verliep vaak nogal moeizaam. Je zou kunnen zeggen dat het succes (van de Fries Museum-tentoonstellingen) er meer ondanks dan dankzij de LF2018-organisatie is gekomen. —

Lieven Bertels: ze hadden geen vertrouwen in een Belg

Er speelden een aantal zaken. Ik had het idee dat de provinciale bestuurders, mensen als Sietske Poepjes en Sander de Rouwe, heel weinig vertrouwen in mij hadden. Ik had het idee dat ze het raar vonden dat er een Belg was die kwam vertellen hoe ze het hier moesten doen. Daar kan lacherig over worden gedaan, maar dat gaat aan je vreten en ondermijnde mijn gezag. Ik merkte dat in de praktijk. Buiten mij om was er contact met leden van de Raad van Toezicht. —

Sietske Poepjes wilde niet eten met de Belg

Hy woe graach dat ik in kear allinne mei him ite soe, by him thús yn de Bagijnestrjitte. Ik fûn dat soks net koe, dat ik allinne dêr by him, direkteur fan de Stichting LF2018, kaam te iten. Dat kin hielendal net neffens my en ik hie dêr ek gjin sin oan. Hy snapte ús net en wy snapten him net. —

Ira Judkovskaja, directeur van Tryater en verantwoordelijk voor het openingsprogramma

Ik kreeg wel direct heel wat over me heen toen ik het aannam (en anderen het niet kregen). Mensen voelden zich gepasseerd en waren jaloers. Het was verder ook niet makkelijk en het is nooit makkelijk geworden. Iedereen bemoeide zich ermee, er waren vele belangen die speelden. Achteraf een bizar en absurd proces. —

— De NPO, en met name Marc Pos, de producent, vond dat er van de openingsvoorstelling zoals wij die brachten geen goede tv was te maken, maar ze wilden gewoon niets aannemen van ons. De tv-uitzending van die avond deed totaal geen recht aan wat wij hadden gemaakt. Je kreeg geen goede weergave van wat er zich in Leeuwarden afspeelde op de podia. Het was allemaal heel erg clichématig met al die zogenaamde bekende Nederlanders. De uitzending heeft ook veel kritiek gekregen, vooral uit Friesland. Ook van mensen die het ‘live’ hadden meegemaakt en later terug hadden gekeken. —

NDC, mediabedrijf. Nu Mediahuis Noord

De NDC vond al in een vroeg stadium dat ze als belangrijkste mediabedrijf in 223 Fryslân niet afzijdig kon blijven bij zo’n groot evenement. Uiteindelijk stak het bedrijf meer dan € 1 miljoen in het project. Ze stelde veel gratis advertentieruimte beschikbaar in de jaren voorafgaande aan 2018 en ook in het Culturele Hoofdstad-jaar zelf. Volgens Siebe Annema, projectleider bij NDC mediagroep voor LF2018, betekende die betrokkenheid absoluut niet dat de journalistieke onafhankelijkheid van de redacteuren van bijvoorbeeld de Leeuwarder Courant hiermee in het geding kwam:

Jeffrey Meulman was teleurgesteld

Jeffrey Meulman, geboren en getogen in Leeuwarden, was jarenlang directeur-bestuurder van het Nederlands Theater Festival en in 2018 verantwoordelijk voor de programmering van Strangers on Stage. Het programma stond prominent in het winnende bidbook als European Theatre Festival. Meulman is achteraf in zijn algemeenheid nogal teleurgesteld over het internationale aanbod van Culturele Hoofdstad: — Uiteindelijk was het aanbod van cultureel hoogwaardige en internationale cultuur nogal mager. LF2018 ging ook niet echt leven buiten Friesland. Hier in het westen leefde het in ieder geval totaal niet. Het had te weinig uitstraling naar buiten toe. (…) Het publiek kwam vooral uit Friesland zelf en was nogal op leeftijd. En ik vond dat het ook steeds minder inclusief en divers geworden was. Het werd misschien wat te Fries allemaal. Het had iets geslotens. Het was te veel iets voor de Friese gemeenschap onder elkaar. Het ging vaak wel over Mienskip maar te weinig over Iepen Mienskip. —8

Jannewietske de Vries kreeg een mooi stuk van de prijs af van het beeld van Jaume Plensa

— Wy ha op in gegeven momint nei Barcelona ta west mei in delegaasje, nei Jaume Plensa. Hy hie sein dat er it foar minder as 1 miljoen net die, mar wy hiene fjouwer en in heale ton beskikber foar alles, ek it ynstallearjen. Dat wie yn earste ynstânsje dus te min foar Plensa. Hy hie hjir earder west en op de Ôfslútdyk, mei mist en wetter, krige er de ynspiraasje hoe’t de Ljouwerter fontein derút sjen moast. Yn Barcelona hiene wy in geweldige klik mei him, der wie in gunfaktor. Hy is úteinlik akkoart gien mei twa ton foar it keunstwurk. Of eigentlik is it regele mei syn frou Laura, de saaklik liedster fan de firma. —

Fred Crone heeft de hond in het programma van de Reuzen gepraat. Budget ging ten koste van veiligheid

Ferd Crone hat dy hûn der úteinlik wol wer ynpraat (‘bedankt voor het advies, maar wij doen het toch’). It waard brocht as in feilichheidskwestje. It publyk soe him mei dy hûn mear ferspriede kinne oer de stêd, as der mear attraksjes wiene. De hûn, dy’t sa’n 3,5 ton koste, koe foar in grut part betelle wurde út it potsje Feilichheid en Crowdmanagement. —

Theunis Piersma van de vogels kreeg veel schouderklopjes en daar bleef het bij

Wy hiene folle gruttere dreamen hân as dat der wiermakke waarden. Dat hiene wy yn dy jierren dêrfoar mei Kening fan ’e Greide trouwens wol leard: krigest altyd skouderklopkes en dan ferfolgens wie der gjin help. Meast dat labbekakkerige. Ik fûn dat ek wat goedkeap mei dy Reuzen. It wie foar in protte 259 minsken magysk en fantastysk, mar ik ha net nei Ljouwert ta west. Dy Reuzen wiene ynkocht. Frânske kultuer yn Ljouwert.

Jongerenwerker van de Vlietzone teleurgesteld; project in de Vrijheidswijk stopgezet

Begin 2015 werden het nieuwe logo en de nieuwe naam (LF2018) nog gepresenteerd in de Vlietzone. Maar daarna is er in de Vrijheidswijk, Bilgaard en Heechterp-Schieringen volgens Aslam weinig meer vernomen van LF2018: 260 — Het is een fantastische prestatie dat Leeuwarden Culturele Hoofdstad is geworden. De Reuzen waren een fantastisch cadeau voor Leeuwarden. Maar ons internationale jaarlijkse festival in de Vrijheidswijk moest in 2015 worden stopgezet. Dat was heel zuur. K ennelijk was het niet interessant genoeg om er langer geld in te pompen. Onze mensen hadden meer verdiend voor al hun inzet. Ze hadden in 2018 geen podium en van Culturele Hoofdstad kreeg men weinig mee. Voor wijken als de Vrijheidswijk en Heechterp-Schieringen heeft 2018 voor de langere termijn niet veel opgeleverd. Er is hier niet echt veel veranderd: ze bleven ook na dat jaar in de Top 10 van de armste wijken van Nederland staan. —

Durk Gorter ook niet blij

Durk Gorter, eerder als taalsocioloog verbonden aan de Fryske Akademy, oud-hoogleraar Fries en al jaren werkzaam in Baskenland, was net als Jensma in het begin nauw betrokken bij de bidbooks. Hij vindt achteraf dat de rol van de Friese taal ook in breder verband bij LF2018 niet meer dan franje is geweest.

Corina van Eijk kreeg kippenvel op Malta

Corina van Eijk van Opera Spanga herinnert het zich nog goed: — Wij werkten op Malta het meest met Martina Caruana, een nicht van Daphne Galizia. Wij waren daar op het moment dat het allemaal speelde. We kregen het allemaal mee, ik krijg er nog steeds kippenvel van. Het was helder wat er was gebeurd. —

Corina van Eijk: Tjeerd van Bekkum (laatste directeur) was onduidelijk en lafhartig

De directeur van LF2018 moest zich wel uitspreken, daar was hij toe verplicht. Maar niet zo onduidelijk en lafhartig. Hij had al veel eerder veel duidelijker moeten zijn. Wel veroordelen, maar cultuur tegelijkertijd ook door laten gaan.

Rudi Wester: Friesland houdt van zichzelf

Friesland is niet Europaminded. Friesland houdt uiteindelijk het meeste van zichzelf en het kortetermijndenken staat te veel voorop. Als iets van bovenaf dreigt te worden opgelegd, dan gooien de Friezen de kont algauw tegen de krib.

Geert Mak: Leeuwarden werd niet de belangrijkste cultuurstad van heel Europa

Nee, Leeuwarden werd niet ‘de belangrijkste cultuurstad van heel Europa’ – het aantal buitenlandse bezoeken bedroeg niet meer dan 6 procent van het totaal, 60 procent kwam uit Friesland zelf. Europa, het koortsige Europa van 2018, speelde nauwelijks of geen rol. Het was, achteraf gezien, vooral een grootse viering van de Friese eigenheid, van de onderlinge warmte, van de gedeelde taal en geschiedenis, van het huis dat de Friezen samen hadden. Daar was niets mis mee – alleen was die behoefte aan die eigenheid nu zo groot dat de rest van Europa er maar een beetje bij bungelde. —20

Geart de Vries: niemand betwist het succes van het jaar 2018

Met alle kanttekeningen is er eigenlijk niemand te vinden die de successen van het jaar 2018 betwist. Ook felle critici uit de begintijd zijn achteraf tamelijk positief. Er is veel gerealiseerd en 2018 heeft zeker nogal wat gedaan met Leeuwarden, vindt bijvoorbeeld ook publicist Huub Mous: — Ik denk dat de balans uiteindelijk positief is. Je kunt allerlei op- en aanmerkingen maken, maar de balans is positief. Ik vind wel dat het productieklimaat hier niet van geprofiteerd heeft.

Huub Mous: positief, maar het slurpte wel veel subsidie op en zette andere projecten weg

Het heeft hier ook dingen op slot gezet, want het slurpte alle subsidies op voor dat jaar en de aanloop ernaartoe. Andere projecten kregen in die tijd geen geld uit bepaalde subsidiepotten. —

Oeds Westerhof was verdrietig

— Na 2018 is er veel stil komen te liggen. Ik herinner me dat ik in januari 2019 door de stad fietste en dat het nogal verdrietig aanvoelde, die stilte die er heerste. De samengebalde energie van 2018 leek in één klap verdwenen. Veel van wat er in 2018 in gang was gezet, stokte toen. En het duurde lang voor alles weer wat op gang kwam. —