Fraudesysteem Syri baart PAL/GroenLinks zorgen

De wandelaar boven de nevelen
Olieverf op linnen (ca. 1817)
Caspar David Friedrich (1774-1840)

(tekst: PAL/GroenLinks)

Schriftelijke vragen aan het College van Burgemeester en Wethouders zoals bedoeld in artikel 41, eerste lid, van het Reglement van Orde voor de vergadering van de Raad der Gemeente Leeuwarden

Onderwerp: SYRI of andere controle systemen ook in Leeuwarden?

Datum: 05 november 2019

Geacht college,

Dinsdag 29 oktober 2019 vond er een rechtszaak plaats van een collectief van maatschappelijke organisaties tegen de overheid om een einde te maken aan het Systeem Risico Indicatie (SyRI). (Uitspraak 29 januari).

SyRI is in 2014 opgezet door het ministerie van Sociale Zaken om sneller fraude met uitkeringen, toeslagen en belasting op te sporen. Gemeenten kunnen met SyRI persoonsgegevens van burgers –die (nog) nergens van verdacht worden- uit allerlei databanken met elkaar combineren. Met deze algoritmen vindt een risicoanalyse van een grote groep mensen plaats. Wanneer volgens het controlesysteem sprake is van een verhoogd risicoprofiel, wordt de burger opgenomen in het Register Risicomelding. Diverse instanties kunnen dit inzien en besluiten tot nader onderzoek o.a. door de inzet van frauderechercheurs.

Hoe SyRI werkt is geheim. Gemeenteraden kunnen dit niet controleren en burgers kunnen een onterechte melding in het register niet aanvechten.

Om SyRI te gebruiken moeten gemeenten een samenwerking met het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aangaan.

De fractie van PAL GroenLinks (PGL) heeft daarom de volgende vragen aan het college:

Vraag 1) Is het college op de hoogte van de rechtszaak die momenteel loopt omtrent het gebruik van SyRI?

Vraag 2 ) Maakt de gemeente Leeuwarden gebruik van het Systeem Risico Indicatie (SyRI) of een ander controle systeem dat gebruik maakt van algoritmen? Zo ja, welke?

Zo nee, is het college van plan om SyRI of soortgelijke systemen te gaan gebruiken in de gemeente Leeuwarden?

Vraag 3) Hoe staat het college ten opzichte van het gebruik van sleepnettechnologie zoals SyRI met betrekking tot het opsporen van onrechtmatigheden?

SyRI is inmiddels in een paar steden gebruikt. Altijd in sociaal zwakke wijken waar veel mensen met een migratieachtergrond wonen, nooit in de welgestelde buurten. Het systeem functioneert ongericht en onbepaald, er is geen concrete verdenking van een strafbaar feit, de bewoners zijn bij voorbaat verdacht. (T. Wieringa NRC 25 okt.).

Een verzorgingsstaat gedreven door technologie, kan rampzalig uitpakken als de inzet ervan niet wordt geleid door respect voor fundamentele rechten. Aldus Philip Alston (VN-rapporteur voor de mensenrechten). ,,Het recht op privacy is in het geding”. Hij werpt ook de vraag op of de overheid net zoveel energie steekt in het opsporen van andere vormen van fraude.

Vraag 4) PGL maakt zich zorgen over de inzet van dit systeem op specifieke wijken waardoor je kunt spreken van een discriminerende werking t.a.v. burgers met een laag inkomen en/of andere migratieachtergrond. Wat is uw mening daarover?

Vraag 5) PGL is van mening dat een controle-systeem dat (ongevraagd) data’s aan elkaar koppelt, bijdraagt aan het toenemende wantrouwen tussen burger en overheid. Hoe kijkt u daar tegen aan?

Capelle aan den IJssel, Haarlem, Eindhoven en Rotterdam hebben SyRI toegepast in een of meer – overwegend arme – wijken. De Volkskrant wist de hand te leggen op de evaluaties en onthulde eind juni dat dit alles op niets is uitgelopen. Burgemeester Aboutaleb trok afgelopen zomer de stekker uit het Rotterdamse SyRI-onderzoek. Sinds de wettelijke vastlegging van SyRI in 2014 is er zelfs nog niet één fraudegeval opgespoord (NRC 25-10-19).

Indien de gemeente Leeuwarden wél gebruik maakt van een data based algoritmisch opsporingssysteem, heeft PAL GroenLinks de volgende vragen:

Vraag 6) Kunt u een overzicht geven wat de kosten en de baten van het gebruikte systeem tot nu toe zijn geweest?

b) In welke wijken is dit middel tot nu toe ingezet? En vanaf wanneer?

c) Kunt u aangeven hoeveel adressen in totaal werden doorgelicht met behulp van SyRI of ander digitaal opsporingssysteem?

d) Kunt u aangeven hoeveel risicomeldingen het onderzoek heeft opgeleverd? Zijn er naar aanleiding hiervan frauderechercheurs ingezet?

e) Kunt u daarbij tevens aangeven hoeveel valse positieven geconstateerd zijn?

f) Waar kunnen inwoners van onze stad terecht die eventuele klachten hebben over hun privacyschending?

Eind 2017 heeft de gemeente Leeuwarden met uiteenlopende partijen een gezamenlijke visie opgesteld t.a.v. een ‘Datalab Fryslân’. Er is toen tevens een kwartiermaker aangesteld zodat dit datablab in 2019 van start kon gaan.

Vraag 7) Is dit datalab ook daadwerkelijk van start gegaan in 2019?

b) Waar focust dit lab zich op?

c) Zijn er al resultaten te noemen?

Dank u wel.

Wij verwachten dat de beantwoording van bovenstaande vragen binnen de termijn van 6 weken plaatsvindt.

Namens de fractie van PAL GroenLinks,