Als je er als kind langs kwam, dacht je altijd aan de enorme spinnen met harige pootjes

Heropvoering Nieuwestad

Door André Keikes

De tijd staat niet stil en wat geweest is komt nooit meer terug. Het kan gewoon niet, dat is bekend, maar soms zou je best eens willen ingrijpen. Niet een beetje, maar tot in detail.

Met heel veel geld en energie zou het moeten kunnen om de Nieuwestad en de belangrijke winkelstraten daar omheen helemaal terug te bouwen naar het beeld van de late jaren vijftig, vroege jaren zestig. Dat zal nog niet meevallen. Zo heb je de Achmeatoren en het nieuwe Provinsjehûs, die overal bovenuit steken, maar daar gooien we dan wel een doek overheen. De rest moet te doen zijn.

Via crowdfunding, want we leven nu immers wel in de eenentwintigste eeuw, gaan we de benodigde miljoenen binnenslepen, want subsidie zullen we er wel niet voor krijgen. En dan kan het beginnen, het zoeken van de architecten, de bouwvakkers en de acteurs, want alles moet kloppen. In Ivoorkust hebben ze het Vaticaan nagebouwd, in Japan stukken van Amsterdam, dus geen gemor dat dit onmogelijk is. En daarna gaan we met elkaar lekker jaren zestigje spelen.

Handel

Foto’s helpen enorm mee om het verleden te herbeleven. Zonder foto’s raak je nogal wat kwijt. Je denkt wel veel te weten, maar dan opeens valt er een stuk stad tussenuit. Hoe zat het daar ook nogal weer? Natuurlijk heeft dat mede te maken met de sloop van oude panden en de bouw van nieuwe. De Oosterkade was ooit een plek, waar gehandeld werd. Nu staan er appartementengebouwen naast het voormalige kantongerecht, met Droevendal er tussenin, maar toen stonden er groente en fruit in kisten op de kade, in een nog verder verleden moeten er zelfs visbanken zijn geweest. In de jaren zestig verdwenen de meeste handelaren zo zoetjes aan, maar onder meer Kruisinga’s bananenpakhuizen waren er nog. Een waar Manhattan van kistverpakkingen stond er geheimzinnig op de kade gestapeld.

Als je er als kind langs kwam, dacht je altijd aan de enorme spinnen met harige pootjes, die zich volgens de verhalen uit de tropen schuilhielden in en tussen de trossen bananen. Stel je voor, dacht je dan als nog niet zo grote vent, dat die beesten aan de wandel gaan, dan zou je ze overal in de stad tegen kunnen komen. Vooral in de omgeving van de Oosterkade natuurlijk, maar ook wel verder.

Maar nergens in het centrum van Leeuwarden of daarbuiten is ooit een spin aangetroffen die afkomstig was van de bananenpakhuizen op de Oosterkade. Ik heb het wel eens uitgesproken, maar de verkoopster bij banketbakkerij Salverda op de Voorstreek moest daar erg om lachen. En ze verzekerde mijn broertje en mij dat nog nooit een klant van deze bakkerij of van de buren van broodfabriek Van den Berg een tropische spin had gevonden. Salverda is later wel verhuisd naar de Oostergrachtswal, ongeveer even ver van de Oosterkade, aan de andere kant, maar dat had hier niks mee te maken. Bovendien zijn de bananenpakhuizen er niet meer.

Handel was er op meer plaatsen. De vrijdagmarkt in algemene waren op het Zaailand, de veemarkt en ook de bloemenverkopers noemden we al, maar je had ook nog de informele postzegelmarkt, een traditie uit de oorlogsjaren, op het Ruiterskwartier, zo’n beetje bij de uitgang van de Oude Lombardsteeg. Heren met hoeden stonden zich bloedserieus te onderhouden met snotjochies, omdat die nou eenmaal een zeldzame zegel hadden weten te bemachtigen. Of andersom natuurlijk, maar waar moest je als jongen mee aankomen om een vurig gewenste, maar zeldzame en dus dure zegel in je bezit te krijgen. Misschien twee tegen een, zo ging dat.

Omdat een openluchtmarkt geen muren kent, bewoog de in aantal deelnemers steeds sterk wisselende groep verzamelaars zich als een levend organisme over de straat. Je kon van tevoren hooguit bij benadering zeggen waar de groep hobbygenoten zich precies zou bevinden. En was het snertweer, dan moest je helemaal goed kijken, want wie wil er nou met zijn zeldzame bezit in regen of sneeuw staan, de markt telde dan soms slechts vier of vijf personen en was op zulke momenten ook gauw weer opgelost. Heel anders dan bij bijvoorbeeld de voorjaarsedities op de vaste zaterdag- en zondagmiddag. Dan was iedereen er, en dat was belangrijk want hierdoor had je gewoon meer kansen op veroveringen. En viel de handel of het weer wat tegen, dan kon je natuurlijk altijd nog een patatje gaan halen bij Moermans patates frites, een welbekende kraam achter de Hema, waar vooral de stoere jongens zich graag een beetje zichtbaar ophielden.

Straatmuziek zou je gemakkelijk ook handel kunnen noemen. Draaiorgel De Gouwe, die noemden we al, bracht vrolijke liedjes, maar dat deden ook losse muzikanten. Niet zoals nu slechts een man met gitaar en zijn eeuwige Dylan-dingen, maar een veelheid aan accordeonisten, violisten en ook de merkwaardige verschijning van een soort Koperen Ko. Deze man speelde, behangen met trommels, bekkens en belletjes, de mondharmonica. De tijden waren nog schraal, dus bood het spelen van muziek op straat een mogelijkheid wat te verdienen. Zouden ze een officiële gemeentelijke goedkeuring hebben gehad, met precies aangewezen plaatsen en uren? Er mocht wel veel meer in die jaren. Omwonenden belden nog niet na de eerste tonen de politie, reageerden zich nog niet af op social media en tekenden nog geen kwaaie internetpetities. Ze namen het leven meer zoals het kwam en begrepen dat de muzikanten het ook niet breed hadden.

IJsventers bakfietsten ook veelvuldig door het centrum en de omliggende wijken. Van De Friesche Koe bijvoorbeeld. IJsfabriek De IJsbeer had zijn vaste domicilie aan Achter de Hoven en van daaruit waaierden de verkopers met hun lange ijsstaven onder een houten deksel uit. Wie een ijsje bestelde zag hoe een schijf ijs werd afgesneden en van beide kanten werd voorzien van een rond wafeltje.

Onder de luifel van de Waag werden ook al bloemen verkocht, maar er stond tevens een skeresliep. Petrus Jansen was, zo staat in Och Heden Ja! deel 3, geboren in 1886 en aanvankelijk werkzaam op een van de Stânfriesboten, maar toen zijn vader in 1939 overleed, kwam de erfopvolging in het familievak aan de orde en Petrus nam daarop het plaatsje in achter een fraai besneden kar op het historische plekje bij de Waag. Zijn vader had er 35 jaar geslepen, Petrus zou er tot eind 1965 nog 25 jaar aan vastplakken.

Och Heden Ja! deel 3 vermeldt verder dat Petrus een wat zwijgzame, maar bepaald niet onvriendelijke figuur, het ‘in zijn vingers’ had. En hij beschouwde het slijpen van messen, scharen, naaimachines, tondeuses en dergelijke als een kunst. ‘Het vliegwiel snorde, de stenen gaven hun spetterende stroom vonkjes af en dan kwam het er op aan te slijpen zonder braam en te klinken op de juiste manier. Petrus Jansen, die nooit door ziekte of kou verstek liet gaan, duwde elke avond zijn mooie kar naar het pakhuisje in de Blokhuissteeg, omdat hij het op de Nieuwestad niet vertrouwd achtte.’

Tot midden jaren zeventig was de Leeuwarder Melk Inrichting (LMI) de centrale plek in de stad waar melkboeren hun kleine, zwaar beladen wagentjes vulden voor tochten door Leeuwarder wijken. Wagentjes die de voorlopers waren van de veel grotere SRV-wagens, halve supermarkten op wielen, die het uiteindelijk ook niet konden redden in de concurrentiestrijd met de steeds grotere vaste supermarkten. Mensen gingen met de auto zelf wel op zoek naar hun levensmiddelen. In de jaren zestig pruttelden de kleine karretjes met flessen op het dak en achterop vastgesnoerd evenwel nog overal rond. Bemand door mannen met toeters, want je zou hem eens moeten missen, dan had je geen melk in huis en was er de volgende ochtend geen pap.

foto: André Keikes