Architect Grietzen Bergsma: de mens is een holle buis

(archief Stadsblad Liwwadders)

Architect Grietzen Bergsma: de mens is een holle buis

“De mens is een holle buis”

“Erger dan een flessentrekker is de architekt” schreef Komrij ooit. “Hij bouwt niet langer de wonderen van de toekomst, hij is de constructeur van de ruïnes van morgen.” Harde woorden, maar architekt Grietzen Bergsma (1953) kan zich wel vinden in Komrij’s kritiek; onder veel van zijn vakbroeders is middelmaat troef. Over lijkkisten, holle buizen en institutionele bepaaldheden.

“Stop, anders komt er te weinig lucht bij” protesteert Bergsma als zijn wijnglas met iets te royale hand wordt ingeschonken. Dan slaat hij zijn benen over elkaar, leunt achterover en monstert zijn omgeving. Kritisch. Zijn knalgele jas contrasteert uitdagend met het Ikea-meubel tegen de wand. Opzettelijk zou je bijna denken.

Een kleurrijke verschijning: gele jas, paars brilmontuur, blauwe hoed en grijze manen vormen samen een niet alledaagse combinatie. Zeker niet in de binnenstad van Leeuwarden waar zijn rijzige verschijning zelden onopgemerkt voorbij gaat. Wie met hem over de Nieuwestad loopt, verbaast zich over het aantal amicale begroetingen. Van zwerver tot wethouder, iedereen kent Grietzen en Grietzen kent hen. Zelf: “ik ben voor veel mensen ontwapenend.” Wie met hem het ijs wil breken, hoeft weinig moeite te doen; zijn belangstelling is breed, zijn algemene kennis indrukwekkend. Behalve sport: “het interesseert me werkelijk geen hol wie ergens een tiende seconde sneller zijn been over een lijn steekt”. Die desinteresse weerhoudt hem er niet van om ongevraagd een demonstratie te geven van de veertig meter horden voor vrouwen. Compleet met trillende lippen. Na de grap wacht hij niet op respons, maar gooit het hoofd in zijn nek en schatert luid en aanstekelijk. Bergsma is een man met een vrolijke inborst.

De lach verdwijnt als Techum ter sprake komt, de nieuwbouwwijk ten zuiden van Leeuwarden. De wijk profileert zich als een gezellig Fries dorpje, of, zoals de website groetenuitleeuwarden.nl het formuleert: een echt buurtje met in het midden een bleek en huizen met verschillende soorten bakstenen. Het geheel is overgoten met een gezellig retro-sausje, alsof de woningen er al jaren staan. Bergsma’s mond vertrekt zich tot een boos streepje, hij gaat rechtop zitten en begint aan een lange tirade: “Hoe haal je het in je hoofd? Een mijnwerkersdorp in de Borinage is het, complete landschapsvervalsing. En die school, brrrrr, een opgeblazen lijkkist met verkeerd geplaatste ramen.” En passant krijgen ook de bewoners een steek. ”Je ziet yuppen met een Porsche door de straat scheuren om vervolgens te verdwijnen in cataloguswoningen met broekgordijnen en geraniums. Buiten die treurnis kijkt een pop naar binnen en naast de voordeur staat een of pompoen of geschilderde dakpan. Ieder mens krijgt wat hij verdient.“

Het is vooral de onnadenkendheid die hem steekt. Mensen die terug grijpen terug op valse sentimenten. Zoals de Wâldhûskes, de kleine arbeiderswoningen van weleer die massaal worden herbouwd. Maar dan wel met deuren van twee meter veertig en Frans Bauer-ornamenten. Of de monstrueuze pastoriewoningen die tegenwoordig als paddenstoelen uit de grond schieten. “Niemand kan ongestraft de schaal vergroten of verkleinen.” Maar op deze –in zijn woorden- institutionele krachten, heeft hij weinig invloed. Daarvoor is de Nederlandse hang naar gezelligheid en middelmaat te groot. “Het is de luiheid en grofheid van denken. Niet nadenken is lui, niet willen nadenken is grof. Maar misschien verwacht ik wel teveel van de mensen.”

Maar hebben we architecten nodig om voor ons te bepalen wat schoonheid is? Volgens Bergsma wel: “je laat je fiets toch ook niet repareren door een bakker?” Zelf omschrijft hij zich als een architect met uitgesproken ideeën. Een man die zijn klanten ruimtelijkheid wil laten beleven met mooie zichtlijnen. “Niet van daar hangt de buitenlamp, dus daar zal de entree wel zijn. Nee, het moet meer hebben. Het moet een bepaalde bescheidenheid uitstralen. Geen protserigheid, geen kerstboom.”

Hubert Winters, opdrachtgever van Bergsma, onderstreept zijn woorden. “Grietzen is bovenal een kunstenaar, meer nog dan een architekt. Hij kan als geen ander de wensen van een klant vertalen naar een mooie woning. Soms zet hij niet alles even zorgvuldig op papier, tot wanhoop van de aannemers. Maar hij is betrokken en omdat hij vaak op de bouw te vinden is, lossen ook die problemen zich op. Een echte levensgenieter, wars van commercie.“ Winters echtgenote: “En een gezellige man!”

Johan de Vries, regioarchitekt bij Hûs en Hiem, sluit zich aan bij deze laatste woorden. Bergsma is volgens hem een aimabele maar enigszins onhandige persoonlijkheid. Die laatste kwalificatie is geen kritiek, maar onlosmakelijk onderdeel van zijn charme. Hij is een architekt die kiest voor oplossingen die ongebruikelijk zijn in de hedendaagse architectuur. “Soms denk ik wel eens: je had wel wat meer van je eigen creativiteit in de woning mogen leggen in plaats van je te veel laten leiden door de wensen van de opdrachtgever.” Tot het neusje van de zalm behoort hij volgens De Vries niet. Hij manifesteert zich niet als gezichtsbepaler van de Friese architectuur zoals een Jelle de Jong uit Lemmer. Mogelijk dat het ligt aan de keuze van zijn opdrachten. Aan ambities.

Ambities heeft Bergsma wel degelijk maar benoemt ze niet. Wel is hij van mening dat iedere architect ambitieus moet zijn. Met alle kennis van gisteren moet het project van morgen beter worden. Gemiste kansen? Bergsma haalt zijn schouders op. “Misschien moet ik minder uitgesproken zijn en mijn oor meer laten hangen naar de beleidsmakers.”

Een man met zulke uitgesproken ideeën moet iets kunnen roepen over de zin van het bestaan. Dat valt tegen. Als het aan Bergsma ligt krijgen eerst alle religies een schop. “Wat ze allemaal al niet bedacht hebben voor na de dood: hemels, eeuwige jachtvelden en feestmaaltijden met trompetgeschal. Allemaal gelul. Nee, de mens is een holle buis, je giet er wat in en er komt wat uit. Daar houdt het wel mee op. Of zoals mijn oom ooit zei: stop me na mijn dood maar wat worsten in mijn kont, dan douwen de honden me wel weg.” Zover is het nog niet. Het tijdelijke heeft nog steeds zijn bekoringen. Zoals scheermesjes met witlof, de verfijnde klanken van de Misa Criolla van Ariel Raminez en een mooie Chardonnay. Een droge.

Wim Schuurman