Roze brillen begroting Leeuwarden 2016 – We zullen ons wethouder Henk Deinum nog lang herinneren

Zonder slag of stoot

Rimmer Mulder, de oud-hoofdredacteur van de Leeuwarder Courant, liet ons onlangs weten: ‘Wel ingewikkeld allemaal, die lange stukken die jullie over de jaarrekening van de gemeente Leeuwarden publiceren.’ We gaan het opnieuw proberen een en ander te verduidelijken. We pakken nu de begroting bij de kop. Voor Mulder en voor al die andere Leeuwarders.

Maandag 2 november 2015 ging de gemeenteraad akkoord met de begroting 2016 van de gemeente Leeuwarden. Zonder noemenswaardige slag of stoot. Waar zijn Gijs Jacobse en Wyb Feddema van de Nieuwe Leeuwarder Partij gebleven? Nu ze zijn omgedoopt tot Gemeentebelangen vernemen we weinig van hen. Waar is het bestaansrecht van hun ‘partij die op de centen let’ nog op gebaseerd? Waar blijven de alternatieve berekeningen en de scherpe analyses?

Deze houding van de Leeuwarders is in tegenstelling tot Gemeentebelangen Súdwest-Fryslân, dat onlangs tegen het megalomane centrale huisvestingsproject van burgemeester Hayo Apotheker stemde. Uiteraard in het kader van het ‘nieuwe werken’ en duurzaamheid. Zoals u van ons mag verwachten hebben wij de begroting 2016 wél kritisch doorgespit en dat levert schokkende zaken op.

Pagina’s

Zou het overigens een interne taakstelling zijn geweest om het boekwerk te beperken tot 200 pagina’s? Dat is gelukt: het zijn er namelijk precies 199 geworden, inclusief bijlagen. Het geheel is nog leesbaar ook. In overheidsland zien we regelmatig slechtere voorbeelden. Een uitdagende taakstelling is het aantal pagina’s verder te beperken: begroting 2017 150 pagina’s en voor het magische jaar 2018 koersen we op 100 pagina’s. Dat moet kunnen want tekstueel kan het allemaal nog veel korter door de bocht: het gaat erom de kern te raken.

Inleiding

De inleiding van de begroting vermeldt dat er EUR 502 miljoen omgaat in de gemeente Leeuwarden. Zo, zo dat is niet mis. En wat denkt u hiervan: ‘Er is sprake van een solide en gedegen financiële huishouding’. Nou dat willen we nog wel eens even zien. Is er sprake van het tegenovergestelde? Het weerstandsvermogen is ook dik op orde en de financiële risico’s (naast algemene risico’s met name de drie decentralisaties in het sociale domein en de grondexploitaties) zijn voldoende afgedekt, zo staat vermeld in de inleiding. Maar is dat zo? Natuurlijk ontbreken de speerpunten niet: Culturele Hoofdstad 2018 (wordt u er nu ook al moe van?), creëren van 1000 extra banen (goed, maar hoe gaan we dat meten?) en ondersteuning op het gebied van de (jeugd)zorg en werk (focus op preventie?).

Belastingtarieven

Volgens de inleiding zijn de totale gemeentelijke belastingen en heffingen in 2016 begroot op EUR 59 miljoen. Dat is circa 12% op een de begroting van circa EUR 0,5 miljard. Gesproken wordt steeds over de belastingtarieven. Gesteld wordt dat jaarlijks een inflatiecorrectie op de belastingtarieven wordt toegepast. Dat is onjuist want in 2015 werd het OZB percentage verhoogd, het rioolheffingspercentage verlaagd en de WOZ waarde over het algemeen verlaagd.

Bedoeld wordt waarschijnlijk dat de opbrengst (tarief maal grondslag) jaarlijks wordt aangepast met de inflatie. Allemaal met als doel een mooi stabiel stijgende belastingopbrengst. Mooier zou zijn dat de opbrengst zou dalen. Dat is goed voor uw koopkracht en voorkomt ook dat de Leeuwarder politici veel geld kunnen ‘investeren’ en ‘strooien’. Hetgeen ons op termijn duur komt te staan. Hoe minder geld politici om handen hebben, hoe beter. Rimmer Mulder, bent u daar nog?

Nu genieten

Liwwadders.nl rapporteerde eerder dat de WOZ waarden in Leeuwarden eerder aan de lage kant dan aan de hoge kant lijken te zijn. Dat is voor de gemeente interessant want zo hoeven er minder bezwaarschriften te worden afgehandeld, minder vergoedingen aan commerciële bureaus te worden betaald, terwijl de totale belastingopbrengst mooi doordendert.

Vanwaar deze uiteenzetting over het gemeentelijke tarievenverhaal? Het tekent namelijk precies hoe men over belastingen denkt: het is er gewoon, het is een automatisme, beetje sleutelen aan de tarieven, allemaal sociaal en rechtvaardig, etc. Vooral geen fundamentele vragen. Die worden ook niet door de raadscontroleurs gesteld. We doen het omdat het kan!

Het goede nieuws is dat ‘In 2016 doet de bijzondere situatie zich voor dat de inflatiecorrectie per saldo negatief is en de tarieven 2016 t.o.v. verlaagd worden of gelijk blijven’. We zullen het zien als de aanslagen in het voorjaar 2016 weer binnenrollen. Geniet er nú maar van want voor de jaren erna vrezen wij het ergste, als we de begroting 2016 mogen geloven!

Ondernemersfonds

Hoe zou het trouwens zijn met het Ondernemersfonds? Door middel van een opslag van 5,5% op de onroerende zaak belasting voor alle niet-woningen wordt het Ondernemersfonds gevuld.

Iedere niet-woning bezitter en gebruiker betaalt eraan mee, bijvoorbeeld voor de aanstaande Sinterklaasintocht. U kunt het fonds ook zien als gedwongen winkelnering. Netwerk Coltrane, dat aan de wieg stond van dit fonds, wilde hiermee de freeriders (zij die meeliften maar niet meebetalen) de wind uit de zeilen nemen. Toch lijkt het nu dat het weer een speeltje wordt voor de handigerds onder ons. Een deel van het ondernemersgeld blijft overigens gewoon in de potten zitten. Potten die nu worden afgeroomd door medewerkers van Culturele Hoofdstad. Op deze site viel hier al over te lezen. Merkwaardig, zullen we maar zeggen. Voor 2016 denkt de gemeente zo ruim EUR 0,8 miljoen binnen te harken voor het fonds.

Weerstandsvermogen en risicobeheersing

Een hele paragraaf wordt gewijd in welke mate de gemeente in staat is om onverwachte gebeurtenissen (risico’s) met een financiële impact op te vangen (weerstand). Er is een gekwantificeerde risico inventarisatie en analyse opgesteld en afgezet tegen het beschikbare weerstandsvermogen (reserves). Belangrijk maar ook moeilijk werk. Hier is serieus naar gekeken, dat is duidelijk. De teneur is dat er genoeg eigen vermogen is om onverwachte klappen op te vangen. In het vervolg van de paragraaf komen allerlei kengetallen, inclusief uitleg, op basis van de balansprognose eind 2016 aan bod. We lezen dat het is voorgeschreven in het Besluit Begroting en Verantwoording, waaraan de gemeenten gehouden zijn. Dit gebeurt voor het eerst, maar wat kunnen we ermee?

Balansprognose en kengetallen

Netto Schuldquote, Netto Schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte geldleningen, Solvabiliteit, Kengetal Grondexploitatie, Structurele Exploitatieruimte en Belastingcapaciteit. Allemaal ingewikkelde verhalen in de begroting 2016 over deze kengetallen. De opstellers worstelen er duidelijk zelf ook mee. De intenties zullen goed bedoeld zijn maar eerlijk gezegd zegt het ons ook bar weinig behalve dan Solvabiliteit (eigen vermogen ten opzichte van balanstotaal) en Belastingcapaciteit (verschil tussen de gemiddelde lokale lasten en het landelijk gemiddelde). We missen in de reeks kengetallen: Liquiditeit.

Kennelijk wordt automatisch verondersteld dat er altijd voldoende geld is. Dat sluit aan met de door de gemeente gebezigde redenatie Solvabiliteit: ‘niet of nauwelijks relevant voor de gemeentelijke financiële positie’ en ‘niet van invloed op het gedrag van verschaffers van vreemd vermogen aan gemeentelijke overheden’. Zo dat is gemakkelijk en naïef gedacht: we krijgen altijd wel geld, het is (bijna) gratis, Den Haag schiet ons wel te hulp en anders kunnen we altijd nog de lokale lasten verhogen. We laten het geneuzel met de kengetallen voor wat ze zijn en gaan naar het echte werk! Rimmer Mulder opletten: jetzt kommen die Kamele!

Het belangrijkste wordt voor het laatst bewaard.

Het belangrijkste wordt voor de allerlaatste pagina’s bewaard. Zou het tactiek zijn?  Zijn de raadsleden op het einde van de begroting ingedommeld? Op bladzijde 196, 197, 198 en 199 is de balans van de gemeente afgedrukt. Die geeft de ultieme financiële positie van de gemeente aan. Wij gaan ervan uit dat de balansprognose voor 2015 en 2016 serieus is opgesteld, maar het blijft natuurlijk een prognose. We missen node een toelichting op de getoonde cijfers op de balans, die ronduit verontrustend zijn.

U zult zeggen: het resultaat is toch ook belangrijk en we horen onze politici toch altijd praten over een sluitende begroting en een positief saldo op de begroting? We helpen u uit de droom: positieve resultaten worden in gemeenteland vaak kunstmatig boekhoudkundig gecreëerd. Het zegt dus niets en daarom moet je goed kijken naar de ontwikkelingen in het eigen vermogen om te bezien hoe de gemeente werkelijk financieel presteert.

De balans levert vuurwerk op

Het eigen vermogen gaat in een duikvlucht naar beneden: ultimo 2014 EUR 75 miljoen, prognose ultimo 2015 EUR 55 miljoen en prognose ultimo 2016 EUR 47 miljoen. De rentedragende schulden (schulden aan kredietinstellingen) vast (langlopend) en variabel (kortlopend) stijgen explosief:  ultimo 2014 EUR 401 miljoen, prognose ultimo 2015 466 miljoen en prognose ultimo 2016 EUR 477 miljoen. Het balanstotaal neemt navenant toe met de toename van de schulden. Zoals ook blijkt uit het overzicht financiële kengetallen op bladzijde 194 holt de solvabiliteit (eigen vermogen ten opzichte van balanstotaal) enorm achteruit: ultimo 2014 13,0%, prognose ultimo 2015 9,1% en prognose ultimo 2016 slechts 7,7%.

Elke verstandige leek ziet: dit is het tegenovergestelde van ‘een solide en gedegen financiële huishouding’ zoals beweerd wordt. Het is ook niet zo dat Leeuwarden het geld ‘oppot’ in de voorzieningen aan de creditzijde van de balans. Deze dalen namelijk:  ultimo 2014 EUR 52 miljoen, prognose ultimo 2015 EUR 39 miljoen en prognose ultimo 2016 EUR 38 miljoen. Het eigen vermogen wordt hierdoor zeker niet negatief geraakt, het tegenovergestelde is eerder het geval. Maar het eigen vermogen daalt juist. Hier is dus iets anders aan de hand.

Financiering van Henk’s investeringen

De boekwaarde van de materiële vaste activa nemen in de balansprognose 2015 en 2016 met circa EUR 20 miljoen toe. Let op: dit is het saldo van investeringen minus afschrijvingen. Wat zijn die investeringen dan zoal geweest en wat loopt nog: Watercampus, Neushoorn, Parkeergarage Tweebaksmarkt, Elfstedenhal, Blokhuispport, Dairy Campus, Europaplein, etc. Ja, Henk Deinum bouwt maar door. Investeringen nu brengen in de toekomst extra exploitatielasten met zich mee.

Opmerkelijk is daarnaast de toename in de prognose 2015 en 2016 van de bouwgronden in exploitatie van in totaal EUR 15 miljoen. Let op: dit is het saldo van investeringen minus verkopen. Gek, want we hebben toch genoeg bouwgrond en er zal toch hopelijk toch wel meer verkocht worden dan we nog geld moeten stoppen in het bouwrijp maken? Onlangs heeft de gemeentelijke rekenkamer ook de grondposities onder de loep genomen. Binnenkort geeft Liwwadders.nl u een volledige update van de Leeuwarden grondposities. Voor al deze investeringen wordt geld geleend. Het wordt echt tijd dat de gemeenteraad opstaat en een algehele investeringsstop verordonneert. De gemeente moet zich richten op haar kerntaken en niet van alles ter hand nemen wat door de markt gedaan kan worden en anders gebeurt het maar niet.

Verliesfinanciering en de gemeenteraad

Ja, we zien het eigen vermogen natuurlijk dalen. Dit duidt dus gewoon op verlies, tekorten of andere mooie politieke benamingen. Er komt minder geld binnen dan eruit gaat. Ook dit moet betaald worden en ook daarvoor kun je lenen. Dit heet verliesfinanciering. Zo simpel is het. We zijn benieuwd of, zoals een aantal jaren terug, het fenomeen van de ‘omgekeerde balanssanering’ weer van stal gehaald wordt. Daarmee krik je boekhoudkundig het eigen vermogen van de gemeente op. Dit cosmetische trucje leverde de gemeente destijds een tsunami van kritiek op. Zou de gemeenteraad er weer mee akkoord gaan?

Volgens de begroting heeft de gemeente nog ruimte om leningen aan te trekken. Citaat: ‘In de financiële Verordening Leeuwarden is bepaald dat het college gemachtigd is tot 25% van het begrotingsvolume aan langlopende leningen aan te trekken.’ Daar gaan we: voor 2016 zou dat uitkomen op EUR 125 miljoen. De Leeuwarder gemeenteraad lijkt sprekend op de Tweede Kamer: die geeft ook hun bevoegdheden uit handen aan de regering en het liefst aan Brussel (Griekenland!).  Advies aan de gemeenteraad: hou de absolute ontwikkeling van met name de rentedragende schulden strikt in de gaten en verbied het automatisch kunnen aangaan van nieuwe schulden door Burgemeester en Wethouders!

Aukje en de coco’s

De geëxplodeerde rentedragende schulden poets je niet met een boekhoudkundig trucje weg. Daarover moet rente en aflossing betaald worden. Die rente is nu extreem laag zodat de lasten meevallen. Maar wat als de rente stijgt? Over 10 jaar zullen we nog merken dat Henk Deinum hier wethouder was. Volgens de begroting wordt geen gebruik gemaakt van financiële derivaten. Een hele opluchting. Of zou de gemeente toch stiekem zogenaamde coco’s aangetrokken hebben? U kent ze wel, de producten die nu erg populair zijn bij onze bankiers.

Ook Aukje de Vries (Leeuwarden, Tweede Kamer VVD) had ervan gehoord maar wat ze er van vindt zegt ze dan weer niet. Snapt ze het wel? Onder aansturing van de ING, hebben de banken exclusief voor zichzelf geregeld dat zij de ‘rente’ wel mogen aftrekken voor de vennootschapsbelasting. Stel nu dat de gemeente ook coco’s zou hebben: wat zou het vastgestelde ‘trigger moment’ zijn wanneer de coco’s worden omgezet in eigen vermogen of zelfs dat de schuld helemaal wordt kwijtgescholden? Vult u het ‘trigger moment’ zelf maar in, bijvoorbeeld het vertrek van Henk Deinum of als de PvdA niet langer de grootste partij meer is in Leeuwarden? Dat kan overigens snel gebeuren als de SP, Partij van de Dieren en de PVV meedoen aan de volgende gemeentelijke verkiezingen in Leeuwarden.

Gemeentelijke bedrijfsvoering/dienstverlening 

Hieraan is een aparte paragraaf gewijd. We zien echter niets terug over de kwaliteit en snelheid van de gemeentelijke dienstverlening. Wat zijn de doelstellingen? De gemeente lijkt zelf tevreden te zijn met zichzelf, maar zijn de burgers, boeren en bedrijven dat ook? Wij vernemen en constateren heel verschillende geluiden; van vlot tot zeer traag (of helemaal geen actie), van goed tot bedroevend slechte dienstverlening, de één krijgt altijd alles gedaan terwijl de ander altijd nul op het rekest krijgt, etc. Allemaal zeer tegenstrijdig.

Goede contacten met de wethouders en de beslissers in het ambtenarenapparaat doen vaak wonderen. Als je die niet hebt, of sterker nog: als je niet geliefd bent, dan wordt het allemaal lastig. De gemeenteraad mag hier ook wel eens in verdiepen: luisteren en zien, dames en heren!

De gemeentelijke bedrijfsvoering wordt een ‘compacte en lenige organisatie’ in het licht van de ‘andere overheid’ (?). Ook nogal tegenstrijdig: door de voorgenomen herindeling wordt de komende jaren een groei voorzien van de ambtelijke organisatie maar verderop lezen we dat de bestaande bezuinigingen en extra bezuiniging van EUR 2,1 miljoen leiden tot personele krimp. Er is helaas geen tabel opgenomen waarin de FTE’s 2015/2016/2017 worden uitgedrukt.

Ook het Stadskantoor staat een (verdere) herinrichting te wachten. Dit heet de operatie ‘Boog’ en is, hoe kan het ook anders, gerelateerd aan het ‘nieuwe werken’. Zeker weten dat hieraan binnenkort duurzaamheid wordt toegevoegd.

Wat verder ter tafel komt

Zo het zwaarste werk is achter de rug, maar wat is nog meer belangwekkend in de begroting 2016.

De stichting CH 2018 heeft inmiddels EUR 2,7 miljoen gekregen (anderen zeggen verbrand) op een gemeentelijke toezegging van EUR 5 miljoen.

Het ‘1.000-banenplan’ is niet meer en is omgekat in ‘Aanvalsplan Werk’. Dat klinkt een stuk minder ambitieus. Kan Henk Deinum het waarmaken?

Nog wat kreten en termen: waterinqubator, contourennotitie, doorlopende leerlijnen, mienskipsfonds, koersdocument, wijkactieplan (WAP), veilgheidsmenu etc.

‘Investeringskosten’ herinrichting Stationsgebied bedragen EUR 20,55 miljoen, grotendeels door derden betaald.

Ook is een mooie lijst van subsidieontvangers opgenomen. Kijkt u zelf eens. Gelukkig zijn er totaaltellingen per sector, cultuur en sociaal maatschappelijke ondersteuning zijn het beste bedeeld. Jammer dat de vergelijkende cijfers over 2015 niet zijn opgenomen. Tipje voor de volgende keer.

Er is een monitor bezuinigingen in de begroting opgenomen. Eerder rapporteerden wij dat bezuinigingen vaak een farce zijn. Wat zien we op pagina 181? Er zou EUR 100.000 bespaard zijn door verlaging van het aantal wethouders van vijf naar vier terwijl we nu zes wethouders hebben. Evenveel als in de gemeente Rotterdam.

Het WTC blijft een groot zorgenkindje dat onder verscherpt toezicht staat (die kreet is momenteel ook erg in zwang). De gemeente heeft nog circa EUR 4 miljoen te vorderen op het WTC. We lezen dat de bank haar positie wil afbouwen. Voegt de bank de daad bij het woord dan voorspelen wij u dat de gemeente de beurs trekt. Zonder slag of stoot

Blitseard is een een 50% deelneming van de gemeente met een hoog risicoprofiel. De andere 50% is in handen van projectontwikkelaar Wind die in problemen verkeert. Liwwadders.nl heeft hier eerder al uitvoerig over geschreven en we voorspelden: dit gaat de gemeente geld kosten. En ja hoor, het voorzichtige begin is er: onlangs heeft de gemeente een lening verstrekt van EUR 60.000 om een weg op te lappen omdat de vennootschap zelf het geld niet heeft. Opmerkelijk: in het totale investeringsoverzicht staat bij Blitseard ‘p.m.’ vermeld. Men verwacht kennelijk geld te moeten uitgeven maar niet hoeveel. Spannend.

Over de eigen grondposities van de gemeente hebben wij eerder gerapporteerd. Binnenkort geven wij u een volledige update.

Redactie Liwwadders.nl