Andere Overheid met drie soorten stamppot – Het succes wordt weer vroeg gevierd

Andere Overheid met drie soorten stamppot

Wachten op de nieuwe overheid. Of wachten op Godot?

Het succes wordt weer vroeg gevierd

Bij bijeenkomsten als deze doezel je weleens wat weg

Van een redacteur

In Leeuwarden is de discussie over de Andere Overheid herleefd. In de stukken staat het steeds met hoofdletters geschreven. Is dat verdiend? Het moet nog blijken. Een symposium in de immense ruimte van de nieuwe opwekkingskerk aan de mr P.J. Troelstraweg beoogde inwoners, ambtenaren en bestuurders nieuwe wegen te wijzen.

Dagvoorzitter als knopendoorhakker

De zaal was in schemerduister gedompeld. Zo’n 150 aanwezigen kregen allereerst een langdurig toneelstukje gepresenteerd. Voor en op het toneel – onder een ingenieuze belichting – bewoog zich een zwerverachtig type in traag tempo (symbolisch voor de overheid en het leven, zo sprak hij) achter een rollator tussen hekken en obstakels. Aan de voeten opzichtige groene sloffen en op het hoofd een soort mijnwerkerslampje, waarmee hij zijn zware pad verkende. Deze zoekende mens ontpopte zich vervolgens tot knopendoorhakker die met een bijl in het meubilair te keer ging. Een verbeelding van de verdwaalde burger in het labyrint van de overheid. Dat dacht, desgevraagd, de buurvrouw.

Deze zwerver trad verder als dagvoorzitter op. Hij deed dat met verve. En leek zelf ook nogal te genieten van zijn rol als discussieleider alsmede entertainer. Zo smeet hij blokken in de zaal waar een microfoon in was verstopt. Wat hadden we een plezier.

Het succes wordt weer vroeg gevierd

Wat een ambiance. Aan het eind van de zitting – na behandeling van een vijftiental ‘casussen’ in groepjes van gemengde samenstelling, bewoners, ambtenaren en bestuurders, en daarna een lopend buffet, met keuze uit drie soorten stamppot – werd het succes al gevierd. Over een jaar moeten we dit weer doen, sprak de voorzitter. Wat een energie tonen onze inwoners, oordeelde initiatiefnemer Eline de Koning (raadslid PvdA). Wat een durf van de gemeente om zich zo kwetsbaar op te stellen, meende een van de drie ‘meedenkers’, die rondslopen langs de tafels waar de casussen besproken werden. En die bij het trekken van conclusies wel wat helderder hadden mogen zijn. Hier bleef het wat ons betreft toch weer aan de abstracte kant. Goede bedoelingen en voornemens, ze verdwijnen vaak weer als sneeuw voor de zon. Want de vraag is natuurlijk, gaat er echt wat veranderen en hoe? De bloemen die er nu aan het eind van de bijeenkomst al massaal werden uitgedeeld – en het is iedereen van harte gegund – komen misschien toch nog wat te vroeg.

Ruimte pakken: Kruiter corrigeert Molenaar

We noemen een voorbeeld. Uit de discussies kwam onder meer de aanbeveling dat ambtenaren in staat moeten zijn om moedig en daadkrachtig op te treden. Dit ook in het kader van het gewenste ‘maatwerk’ – een van de toverwoorden waar we mee om de oren worden geslagen. De ambtenaren moeten ruimte krijgen, daar was iedereen het mee eens. Raadslid Femke Molenaar van GroenLinks benutte de gelegenheid voor een interruptie. De ambtenaren moeten dan zelf ook die ‘ruimte pakken’, zo betoogde zij.

En toen greep Albert Jan Kruiter de microfoon. Kruiter is in de wereld van de modernisering van de overheid een bekende figuur. Optredend als ‘meedenker’ op dit symposium vond hij dat pakken van ruimte een loze en gemakkelijke kreet. Er moeten juist voorzieningen binnen het systeem aanwezig zijn, organisatorisch, financieel en soms ook juridisch, voor ambtenaren om echt zelf iets te kunnen doen. En er zijn andere ambtenaren, of bestuurders, die dat nog wel eens tegen willen houden. Als die voorzieningen er nog niet zijn, dan moeten ze gecreëerd worden. En de gemeenteraad kan daar, bijvoorbeeld via het regelen van budget of opdrachten aan wethouders en ambtenaren zelf voor zorgen. Zo sprak Kruiter. Daar kon Molenaar het even mee doen. Het is dus net wat ingewikkelder dan een luchtig ‘ruimte pakken’.

Waarom pakt Femke Molenaar zelf niet wat meer ruimte? Luisteren naar de bewoners.

Tijdens het lopend buffet kwam dit nog even ter sprake. Iemand suggereerde dat Molenaar zelf als raadslid bijvoorbeeld ook wel wat ruimte had kunnen pakken bij de recente besluitvorming over De Hem en de Hounspolder, om maar een dwarsstraat te noemen. De bewoners in dit gebied opteren allemaal voor vrijhouden van het gebied in het belang van de weidevogels, ruimte en rust. ‘Luisteren naar de bewoners’ staat als motto boven het streven naar De Andere Overheid. En oplossingen creëren. Dat geldt voor ambtenaren, maar ook voor raadsleden.

Duidelijker, begrijpelijker, maatwerk, minder angst, bevoegdheden lager in de organisatie, het kwam allemaal voorbij.

Bij bijeenkomsten als deze doezel je weleens wat weg. En – ook naar aanleiding van het zwerverstoneelstukje van de voorzitter – schoot zomaar ineens Samuel Beckett door de gedachten. Het roemruchte absurdistische toneelstuk Wachten op Godot, twee zwervers op het toneel die bizarre gesprekken voeren. De komst van Godot blijft uit. Is de Andere Overheid niet gewoon deze Godot?

Structurele factoren onderbelicht

Immers, het is niet de eerste keer dat de gemeente aan de slag wil met de Andere Overheid. Het thema kent ups en downs. In diverse varianten keert het met regelmaat terug. En gebeurt er effectief wel wat? Reorganisaties van het ambtelijk apparaat passeren bij herhaling de revue. Het speelt zich achter de schermen af. De burger kijkt verbaasd toe. Of het allemaal wat helpt, het onttrekt zich aan het zicht.

Deze meer structurele factoren zullen in de nu herlevende discussie over de Andere Overheid veel meer aandacht moeten krijgen. Er zullen ook forse krachten zijn die dat willen voorkomen. Het overwinnen van die weerstand los je niet op met maar weer eens een vrolijk en inspirerend symposium. Hoe nuttig die op zichzelf ook zijn.

Het rapport van de Rekenkamer in 2019. De mislukking van Big Society.

Aanleiding voor de lopende discussie is een rapport van de Rekenkamer uit 2019, Andere Overheid, waarin de resultaten van enkele bescheiden vernieuwende experimenten, met name in de wijken, onderzocht zijn. Met als grootste aandachttrekker ‘Big Society’ in de Wielenpôlle/Schepenbuurt. Een uiteindelijk grandioos geflopt project, dat mede leidde tot een staat van oorlog tussen (organisaties in) deze wijken en het gemeentebestuur. Met een langdurig zwijgen van de kant van wethouders en raad over wat er nu eigenlijk aan de hand was. Gebrek aan transparantie waar de raad een bijdrage aan leverde. Hier speelde een rol dat het experiment in een nog pril stadium al bestempeld werd als een groot succes. Te vroeg gejuicht. Het is altijd moeilijk om daarover rekenschap af te leggen. Een prestigieus congres in de Koepelkerk met de Engelse filosoof Blond, de directeur van de VNG, mevrouw Kriens, en ook bijvoorbeeld de ex-wethouder Van der Molen (CDA) en een coryfee als Marco Florijn (PvdA), stelde de zaken veel te rooskleurig voor.

Het rapport van de Rekenkamer was een kritisch rapport. Kritisch over het beleid en de uitvoering. En ook kritisch over het gebrek aan oplettendheid (de controlerende taak) van de gemeenteraad bij het volgen van deze experimenten. Evaluaties waren krakkemikkig of ontbraken zelfs. De raad liet het gaan.

Met de bevindingen van de Rekenkamer moest wel iets worden gedaan, oordeelde de raad. Maar daar was ondersteuning en menskracht voor nodig. Pas begin dit jaar is begonnen met een hernieuwde aanpak van het urgente thema via – in eerste instantie – versterking van de menskracht van de griffie. De recent weer opgelaaide discussie over de kloof tussen overheid en burgers – naar aanleiding van de kinderopvangtoeslagaffaire en het manifest van Pieter Omtzigt – hebben aan de hervatting van de discussie duidelijk een bijdrage geleverd. Er is allerlei materiaal verzameld via een enquête onder raadsleden en een bewoners-enquête. Een belangwekkend hoeveelheid gegevens. Wat daarmee te doen?

Op het symposium bleek dat er bij bewoners met plannen, ideeën of problemen behoefte bestaat aan ambtenaren die in staat zijn echt wat te doen. Bij verder praten daarover blijkt dat het een braakliggend gebied is waar vervolgens – als ‘oplossing’ – allerlei benamingen voor in te zetten functionarissen voor worden bedacht. Zoals verbindingsofficier, ambtelijke bemoeial, account-manager en wat niet al. Ze moeten zeker niet bang van aard zijn, wat onder ambtenaren nog wel eens speelt (angst voor consequenties). De dagvoorzitter zei het zelf.

Mannetjesputters en wijkmanagers

Mooi die ambtelijke mannetjesputters, maar het is allerminst de eerste keer dat deze oplossing wordt gepresenteerd. In het wijkenbeleid, zoals dat jaren geleden werd ontworpen, verschenen wijkmanagers, die – we horen het ex-raadslid Klaas Zwart van de PvdA nog bezweren – over ‘doorzettingskracht’ moesten beschikken. De wijkmanagers bestaan nog steeds, maar afgaand op geluiden op het symposium functioneren ze nog allerminst zoals bedoeld. Hetzelfde geldt voor de wijkpanels. Dezelfde Klaas Zwart betoogde toen al dat de tijd van de wijkpanels voorbij was. Er moesten meer democratische organen komen die krachtiger zaken konden aanpakken. Er werd een desbetreffende motie aangenomen. Ook raadslid Jan Atze Nicolai van GroenLinks pleitte bevlogen voor een democratischer opzet in de wijken. De uitvoering van de aangenomen moties is vervolgens – ook door ambtelijke sabotage, zo luidt het verhaal – volledig verzand.

De gemeenteraad kan, als ze verder gaat met de voornemens voor een Andere Overheid, heel goed in het verleden voorbeelden vinden hoe het beleid – de fraai geformuleerde goede bedoelingen – in de praktijk al snel in de versukkeling raakt. En de oorzaken daarvoor zijn aanwijsbaar. Maar in Leeuwarden is zwijgen daarover tot een kunst verheven.

Rol en taak van de gemeenteraad

De meer structurele factoren kwamen althans op dit symposium weinig aan de orde. De gemeenteraad voelt zelf ook nattigheid. Dat mogen we afleiden uit een notitie (6 oktober 2021) gericht aan raadsleden en assistenten met als onderwerp ‘Andere Overheid een moment van bezinning’. De notitie is van de hand van griffier Frans van der Heide en regisseur Andere Overheid Hilde van der Iest. In een bijeenkomst van het presidium (vergadert helaas in beslotenheid, red.) op 1 september is gesproken over de lopende verkenningsfase. ‘Aan de orde was de vraag of de verkenningsfase misschien te breed is ingestoken’. Het rapport van de Rekenkamer zou meer een oproep zijn geweest om te komen tot modernisering van de relatie tussen de gemeente, haar dorpen, wijken en inwoners.

Zoals in de notitie plechtig staat omschreven:

‘… bewegen de acties zich tot nu toe niet te veel op het terrein van de verbetering van operationele dienstverlening aan de burgers en nog onvoldoende op het gebied van ontwikkeling van Andere Overheid vanuit een meer principieel oogpunt waarbij rol en taak van de gemeenteraad zelf centraal staat.’

Gaat u er maar aan staan.