Onderzoek Berenschot naar begraafplaatsen: wat deden de wethouders?

Foto: Simon van der Woude

Ook deze zomer enkele prachtige verhalen opgediept uit ons archief, mei 2016

Onderzoek Berenschot naar begraafplaatsen: wat deden de wethouders?

(Van een correspondent)

Op 23 januari 2016 kwam een anonieme mail binnen bij b. en w. en raadsleden over misstanden bij de sector wijkzaken van de gemeente. Het college liet naar aanleiding daarvan twee externe onderzoeken uitvoeren. De resultaten daarvan zijn geruchtmakend.

Een eerste constatering moet zijn dat de inwoners van de gemeente Leeuwarden – als deze klokkenluiders niet in actie waren gekomen – nog van niets zouden hebben geweten. En de resultaten van de onderzoeken liegen er niet om. Het college heeft daarmee veel uit te leggen.

Het rapport Berenschot bestrijkt een vrij lange periode. Globaal delen de auteurs de gebeurtenissen in in de periode vóór 2013 en daarna. Dat heeft te maken met het vertrek van de teamleider van de afdeling begraafplaatsen begin 2013. Het is de vraag of de tijdsindeling zoals Berenschot die maakt wel in alle opzichten adequaat is. De indruk wordt gewekt alsof het na januari 2013 beter is gegaan. Terwijl zowel voor als na januari 2013 op saillante punten zware fouten zijn gemaakt.

Opmerkelijk in dit verband is, dat Berenschot wel de huidige wethouder, die het beleid rond de begraafplaatsen in zijn portefeuille heeft, heeft geïnterviewd, maar niet zijn voorganger. Die wordt niet genoemd en daarover wordt geen uitleg gegeven. Een omissie. Uit de opgave van geïnterviewden blijkt verder dat er niet met raadsleden is gesproken. Terwijl er indicaties zijn dat al in de periode voor 2013 sommige raadsleden door (ex-) ambtenaren zijn geïnformeerd over bepaalde zaken. Het lijkt daarmee onwaarschijnlijk dat de toenmalige wethouder geheel onkundig zou zijn geweest.

“Onvolkomenheden

In de begeleidende brief van b. en w. bij het onderzoek lezen we op blz. 3 , dat de portefeuillehouder pas in december 2014 op de hoogte is gesteld van “onvolkomenheden” bij de opschoningsactie op de Huizumer begraafplaats. De term “onvolkomenheden” doet wat eufemistisch aan. Ook “opschoningsactie” is , gezien de omvang van de operatie, is wat misleidend. Van meer belang is natuurlijk dat – gezien de aard van de misstanden – wethouders zowel vóór als na januari 2013 op de hoogte hadden dienen te zijn. Wat betreft de periode voor 2013 meldt het rapport Berenschot bijvoorbeeld al vanaf 2006 een veelheid van teambuildings- en mediation-trajecten. Daarbij ook inschakeling van externe bureaus. Dergelijke affaires blijven in een gemeentelijke organisatie niet onbekend. Indien er geen melding aan wethouders plaatsvindt dan ontbreekt er iets aan de antennes, zowel bij ambtenaren als bij wethouders. De kwestie van informatie aan de wethouders en de acties van wethouders naar aanleiding daarvan wordt in het rapport Berenschot onvoldoende uitgediept.

Schimmenspel rond het “interne onderzoek”

Berenschot beschrijft de gang van zaken rond het zogenaamde “interne onderzoek”. Het is goed daarop de schijnwerper te richten. Kortheidshalve halen we hier aan wat Berenschot op blz. 53 vermeldt. Elders in het rapport komt de werkwijze ( of het gebrek daaraan) gedetailleerder in beeld. Een onthutsend geklungel ontvouwt zich.

“Het signaal dat in juni 2013 is afgegeven via een memo van de tijdelijk administratief medewerker over mogelijke juridische en ethische fouten is volgens ons (= Berenschot) niet adequaat opgepakt. Het heeft te lang geduurd voordat hierop actie is ondernomen. Pas twee jaar na dit signaal is er – naar aanleiding van klachten – een onderzoek gestart. Een aantal van de juridische vragen rond rechtmatigheid die voor het eerst expliciet in het memo van juni 2013 zijn geformuleerd, zijn nog steeds niet beantwoord. Pas op 2 maart 2016 zijn enkele van deze juridische vraagstukken extern uitgezet door de projectleider.

Het onderzoek richt zich op het herbeoordelen van 665 dossiers van graven waarvan de grafbedekking is verwijderd. De vraag wat er vervolgens aan actie nodig is, is nog niet systematisch opgepakt. De vraag naar rechtmatigheid is in deze onderzoeksopzet een vraag die voor elk van de afzonderlijke dossiers beantwoord moet worden. De onderliggende juridische vragen, die antwoord moeten geven op de vraag naar de rechtmatigheid over het proces dat is bewandeld, waren niet expliciet onderdeel van de formele opdracht.”

Elders (blz. 48) spreekt Berenschot als oordeel uit:

“Het opdrachtgeverschap en projectleiderschap van het interne onderzoek zijn niet opgepakt zoals dat bij projecten gebruikelijk is. Wij gaan ervan uit dat als ergens een project van wordt gemaakt de projectleider in overleg met de opdrachtgever tot overeenstemming komt over wat het doel en wat de te realiseren resultaten zijn. Daarna is de projectleider er ook persoonlijk verantwoordelijk voor dat de resultaten worden behaald binnen de daarvoor afgesproken randvoorwaarden en kaders. De projectleider ……….. rapporteert aan de opdrachtgever over de voortgang en als de afspraken niet gehaald kunnen worden (en in dat laatste geval met een voorstel hoe dan wel). De opdrachtgever is verantwoordelijk voor een goede opdrachtformulering en het ingrijpen als de voortgang te wensen over laat. Wij (= Berenschot) hebben niet de indruk dat er op deze wijze gewerkt wordt aan dit interne onderzoek.”

Pijnlijk oordeel over gemeentelijke werkwijze

Berenschot leest hier de gemeente op pijnlijke wijze de les. Een intrigerend punt is of de aan het licht gekomen werkwijze van Wijkzaken binnen de gemeente Leeuwarden mogelijk een wijder verspreid fenomeen is. De gang van zaken rond bijvoorbeeld het festival Psy Fi, en – een veel overzichtelijker incident – de sluiting van een wijkgebouw vorig jaar, waarop de wethouder binnen een uur terug moest komen, wekken twijfel of in de gemeentelijke organisatie juridische aspecten van het beleid en zorgvuldige onderzoek voldoende uit de verf komen. De trage gang van zaken bij dit “interne onderzoek” is helaas erg herkenbaar .

Het informeren van de uiteindelijk verantwoordelijke wethouders over relevante of gevoelige kwesties lijkt in de cultuur binnen het ambtelijke apparaat voor verbetering vatbaar. Op dat punt moeten veel hardere noten worden gekraakt dan Berenschot nu doet.

De begeleidende brief van b. en w. stelt op blz. 3, onder e): “Er zijn geen aanwijzingen dat de wethouder onvolledig of verkeerd is geïnformeerd.” Dat ontlenen b. en w. aan Berenschot. Berenschot onderbouwt dat nauwelijks. Hier en daar spreekt Berenschot de eigen conclusie ook tegen: “De wethouder heeft tussentijds wisselende signalen ontvangen over de omvang van het probleem. Na een aanvankelijk signaal dat er veel fout was gegaan, was de overwegende lijn dat er ………. maar zeer weinig klachten waren en dat het hele proces zorgvuldig was verlopen …..”.

Een verstandige wethouder legt zich niet neer bij “wisselende signalen” van ambtenaren, maar vraagt om deugdelijke informatie, die op kortere termijn wordt aangeleverd. Bij dit “interne onderzoek” ontbreekt het allemaal.

Berenschot breekt de staf over de ambtelijke aansturing van het “interne onderzoek”. De bestuurlijke aansturing ervan lijkt minstens zo gebrekkig te zijn geweest. Vóór en na 1 januari 2013.

Berenschot