Bij de lof der paling denkt U misschien aan paling met witlof, of aan paling in het groen, maar dat klopt niet

Ook deze zomer weer enkele prachtige verhalen opgediept uit ons archief, december 2013

(tekst: maandagavond uitgesproken door Eric Hoekstra tijdens de ‘palingavond’ van de Fryske Fiskers in restaurant De Vrouwenpoort)

De Lof der Paling

De Paling als woord in taal en cultuur

Bij de lof der paling denkt U misschien aan paling met witlof, of aan paling in het groen, maar dat klopt niet. Paling in het groen wordt niet met witlof bereid maar met een keur aan kruiden. En eigenlijk wil ik ook niet zozeer de lof der paling uitspreken, nee, als wetenschapper wil ik U vertellen van de verschillende soorten paling die er zijn, en die misschien ook bij de topkoks en topvissers hier aanwezig niet geheel bekend zijn.

Kent U bijvoorbeeld de Religieuze Paling? Nee? Maar hebt U wel eens van Louw de Palingboer gehoord? Dat was een sekteleider die met een groepje aanhangers een tijdje in het dorpje Amerika, tussen Venlo en Helmond, heeft gewoond. Op de vraag of hij water in wijn kon veranderen, antwoordde Lou “Ik ga zo pissen”. De sekte had op zijn hoogtepunt zo’n 3000 leden in binnen- en buitenland. Over Louw de Palingboer is natuurlijk veel meer te vertellen, maar ik wou het nu over een andere palingsoort hebben.

Behalve de Religieuze Paling hebben we namelijk ook nog de Revolutionaire Paling ook wel de Relpaling genoemd. Hebt U wel eens gehoord van het Palingoproer? Het Palingoproer was een volksopstand in de Jordaan in Amsterdam in de zomer van 1886. De rellen ontstonden toen de politie het spel palingtrekken aan de Lindengracht probeerde te verhinderen. Wat was dat, palingtrekken? Over een gracht werd een touw gespannen waaraan een levende paling hing. De spelers moesten daar in bootjes onderdoor varen en dan de gladde paling proberen te pakken. Daarbij konden ze dan gemakkelijk in het water vallen. Het palingtrekken was door de overheid verboden, omdat het doorging voor “wreed volksvermaak”. Ook toen gold al: er mag ook nooit wat.

De rellen liepen trouwens uit op een veldslag tussen de Jordanezen en de politie. Er vielen uiteindelijk talloze gewonden en 26 doden. Laat dat even op u inwerken, 26 doden bij een palingoproer. Tegenwoordig wordt er schandaal geroepen als een junk in de cel aan een hartaanval bezwijkt, maar vroeger ging het er ruiger aan toe. Tot zover de Revolutionaire Paling.

Laten we het dan nu gaan hebben over de palingsoort die op mijn werkterrein rondzwemt. Mijn werkterrein is de Taalkunde en ik werk bij de Fryske Akademy als taalkundige. Daarom wou ik het met U hebben over De Paling als woord.

Wie paling zegt, zegt ook aal. Het Nederlands heeft namelijk 2 woorden voor deze smakelijke vis. Hoe zit dat in andere talen? We nemen eerst het Fries. Het Fries kent wel het woord IEL, en dat is natuurlijk verwant aan de Hollandse AAL, maar het Fries kent geen equivalent van het woord PALING. Er is in het Fries geen woord dat daarop lijkt. Ligt dat aan het Fries? Of is het Nederlands juist uitzonderlijk? Het blijkt dat het Nederlands, met zijn PALING, uitzonderlijk is. Kijk maar eens naar het Engels. Daar bestaat wel het woord EEL, als equivalent van AAL, maar geen woord dat op PALING lijkt. In het Duits hebben we DER AAL, maar geen equivalent van PALING. Als je kijkt naar de talen om ons heen, dan blijkt dat AAL eigenlijk het normale woord is.

Hoe is dat zo gekomen? Men denkt dat het woord AAL hier is gekomen toen de Germanen, onze voorvaderen, hier kwamen te wonen, zo in de eerste eeuwen na Christus. Toen de Germanen hier kwamen zullen hier en daar ook al mensen hebben gewoond. Men denkt dat het woord PALING een woord is wat nog aan de oorspronkelijke bewoners behoort en wat de Germanen hebben overgenomen. Over de PALING wil ik verder nog zeggen dat het uitgaat op het achtervoegsel ING. Dat is bij andere vissen ook wel eens zo, zoals de bij HARING en de BOKKING, en bij de WIJTING.

Hebt U trouwens weleens een BOKKING in het water zien zwemmen? Nee? Dat kan ook niet, want een bokking is een gerookte haring. Tot zover de PALING.

Dan nu de AAL. In het Nederlands en het Duits zeggen ze AAL. In het Fries is het een IEL en in het Engels ook een EEL, je spreekt het hetzelfde uit en zo zie je maar dat Engels en Fries vroeger veel op elkaar leken.

Laten we het ook nog even hebben over de Literaire Paling en de Literêre IEL. De IEL maakt soms zijn opwachting in de Friese literatuur. Zo is er een dialoog tussen een moeder en haar dochter uit 1610, Ansck en Houck. De dochter maakt zich grote zorgen omdat ze nog geen man heeft gevonden. Ze wil zo langzamerhand elke man wel nemen en ze zegt bijvoorbeeld: “As Dirk kaam, soe ik him daalks nimme, al soe er in iel útwine.” Het zal duidelijk zijn dat IEL hier iets anders betekent dan paling. Van een zwanger meisje wordt trouwens in het Nederlands gezegd “zij heeft paling gegeten”.

Het Fries kent ook een verzameling komische spreekwoorden waaruit een gevoel voor absurde humor spreekt. Het zijn spreekwoorden zoals de volgende “De wrâld is rûch, sei de man, en hy slotte mei de gatsjepanne.” Zo’n spreekwoord is er ook met de AAL: “— Men kin noait witte, wêr’t de iel rint, sei de man, en hy sette de fûke yn ‘e goate.”

Over de goot gesproken, en over een andere vis. De wijnproevers van de Heeren van Heusden hebben gesproken over de zeelt. Dat is in het Fries een mûdhûn. Mijn pake en beppe hadden een mûdhûn in de waterput, net als veel andere mensen, want een mûdhûn eet de insecten uit het water en scheidt stoffen af met een reinigende werking. Maar toen sloeg een keer de bliksem in het dak in, en toen werd de elektrische schok via de goot naar de regenput afgeleid, en toen lag de mûdhûn met de buik omhoog in de waterput. Ze hebben hem toen opgegeten en een andere gevangen en die in de waterput losgelaten.

Mensen, we hebben verschillende palingsoorten de revue laten passeren: de religieuze paling, de revolutionaire paling, de taalkundige paling en de literaire paling, en we hebben het ook gehad over de aal. Het verbaast me, en U hopelijk ook, dat er nog zoveel culturele aspecten met zo’n vis als de paling verbonden zijn. We hebben het in sneltreinvaart gehad over religie, maatschappijleer, taalkunde en letterkunde, kortom cultuur, en dat allemaal dankzij de paling. Daarom zou ik willen voorstellen dat de paling het totemdier wordt voor Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018. Ik heb gezegd.

Eric Hoekstra, palingtrekker te Leeuwarden