Bearn Bilker: gemeente moet zelf belastingen kunnen heffen

(tekst: burgemeester Bearn Bilker van Kollumerland)

Nieuwjaarstoespraak 2012,
Gemeentehuis Kollumerland c.a.

2 januari 2012, 20.00 uur

Dames en Heren, leden van de Raad. Leden van het College en vertegenwoordigers van instellingen, u allen als onze gasten,

Onze democratische samenleving staat onder druk, onze gemeente staat onder druk.
Er is veel aan de hand, er zijn veel onzekerheden, andere uitdagingen, vraagstukken die voortdurend nieuwe antwoorden vragen en vooral: de financi�n die allesbepalend zijn.

Ik kan mij indenken dat het de laatste tijd bij u overkomt alsof het Kollumerland niet echt voor de wind gaat. Financi�le zorgen, zorgen omtrent de bestuurlijke toekomst, projecten die niet door gaan of afgeslankt verder gaan, de invallende woningmarkt. Ambities die niet waar gemaakt worden en enkele forse tegenvallers.
Dat er aan de andere kant veel zaken uitstekend verlopen en ook perspectief bieden, valt dan in de beeldvorming wat weg.

Als we het allemaal wat op de keeper beschouwen en analyseren, is het wel te verklaren. Ik heb sterk het vermoeden dat we allemaal, zoals we hier zitten, met de gevolgen van de financieel economische crisis te maken hebben.
Particulieren met schulden zijn er helaas talloos.
De ontwikkeling van ICT- en audio-visuele bedrijven hebben het wat zwaarder dan enige tijd terug. Mensen kopen wat bewuster en wisselen in ieder geval minder snel hun producten in. Er was duidelijk minder kerstverlichting te zien dan voorgaande jaren en uitgaan naar de horeca, is beduidend minder geworden. Dat zijn uiterlijkheden waaraan men merkt dat we wat gerichter met ons geld omgaan. De auto industrie merkte dat al langer en zeker de bouwwereld weet er van mee te praten.

Puur de schuld geven aan economen en bankiers heeft geen zin, want we hebben ons allemaal graag laten meevoeren op de hoge golven van de welvaart en ook al zagen we best, dat er toch wel eens aan die vette jaren een eind kon komen, zolang het goed ging, deelden we allen in de vreugde. Economen die ons wel degelijk een spiegel voor hielden dat het verkeerd af zou lopen, omdat we op de pof leefden, hadden natuurlijk gelijk, maar dat moment was nog wel even uit te stellen, zo dachten en hoopten we. En meestal zijn zulke profeten op die momenten niet echt welkom.
En dat Karl Marx dit voorspeld had, was natuurlijk lang niet meer actueel, want het communisme is al weer zo lang ter ziele�

Onze levensstandaard is nu aan veel zelfonderzoek onderhevig. Te lang hebben we ons zelf laten bepalen door geld. Andere vraagstukken zijn er ook, die essentieel voor het leven zijn. En dat komt nu gelukkig weer wat aan bod. Er zijn beslist voordelen verbonden aan de recessie. We gaan bewust kopen, we gaan bewust zelf zaken oppakken, we worden creatiever met bijvoorbeeld kinderopvang, of aanschaf goederen, en we doen meer met tweedehands goederen. Die markt groeit immers als kool en er wordt veel meer via internet gekocht, vooral natuurlijk ��k tweedehands, zoals via eBay en Markptlaats. En zeker ook via kringloopwinkels. Wat duurzaamheid betreft gaan we beslist voor kwaliteit, want een pc of een iPhone ruilen we niet zo snel meer in.
Nu maar hopen dat de generatie die is opgegroeid met minder bewust omgaan met geld, dit weet op te pakken. Het brengt de mensen ook tot de gedachte en tot de vraag: wat is belangrijk? Keuzes die gemaakt worden, moeten afgewogen worden tegen: wat schaffen we wel aan en wat niet. Dat geldt voor vakanties, dat geldt voor sport en hobby�s, en zo kunnen we vaststellen dat de recessie beslist zijn positieve kanten heeft. Er zijn beslist ook bedrijven die er juist wel bij varen.

Ook nu komt de eeuwige vraag aan de orde: wat is wijsheid: moeten we de economie sturen, vooral door de overheid, of moeten we alles maar vrij laten, het laissez-faire principe? Dus de markt het werk laten doen.
De laatste jaren hebben we heel veel aan de markt over gelaten, en zijn er ook veel overheidsbedrijven geprivatiseerd, commercieel gemaakt. Zelfs politieke partijen die vroeger nooit in de mond durfden te nemen dat het van de markt te verwachten viel, werden groot voorstander van dat neo-liberale denken.
Nu zien we dat dit niet ideaal is gebleken en gaan we ons herbezinnen. Er zal altijd spanning blijven tussen �moet je als overheid de economie mee sturen of laat je het aan de markt over?� De banken leenden volop geld en de economische groei kende geen grenzen. Lening op lening kon worden verstrekt. En toen ging het mis. De huizenmarkt in de Ver. Staten vanwege de kredietverleningen, stortte in en uiteindelijk waaide het over naar Europa, en zitten we in de eurocrisis, vanwege de torenhoge schulden niet alleen van Griekenland, maar van veel meer landen. De schulden die we met elkaar hebben opgebouwd, en waar sprake is van geldverkeer dat er niet is, is ons hoofdprobleem. De overheid moest ingrijpen, en heeft dat gedaan, maar dan nu weer de vraag: tot hoever en hoelang is dat verstandig? Nu echter, zien we het omgekeerde: de banken doen erg moeilijk als het om investeringen gaat. Bedrijven, projectontwikkelaars, krijgen nauwelijks, of anders onder zeer moeilijke voorwaarden, een kredietverstrekking. Dat stagneert de ontwikkeling. Ondanks de crisis- en herstelwet, waarin wat vlotter projecten uitgevoerd zouden worden, zien we extra belemmeringen van de zijde van de banken. De bankwereld heeft het zwaar, dat zeker, maar de onderlinge concurrentie om hun positie, is groot. De banken trekken op dit moment nauwelijks met elkaar op en geven op die manier geen oplossing aan de vraagstukken die ons land in de klem houden. Ook dan blijft de overheid een zware verantwoordelijkheid houden, om zaken weer wat vlotter te trekken. Dus volledig aan de markt overlaten, kan gewoonweg niet.

Wat betekent dit allemaal voor Kollumerland? Dat sommige dingen niet doorgaan, gewoon omdat de ontwikkelaars niet kunnen beschikken over het nodige kapitaal om te investeren.
Daar wordt het project Lauwershage, dus de ontwikkelaar Phanos bijvoorbeeld, sterk mee geconfronteerd. De ingewikkelde procedures waarin Phanos al een poos verzeild in geraakt is spelen zeker een rol, waardoor het stagneert. Inmiddels is er niet meer echt sprake van de bewuste doelgroep, en kan men het zorgconcept op meerdere plekken ook wel vinden. In het park Kollumeroord, waar luxe vakantiebungalows zijn gebouwd en binnenkort fase 2 start, wordt de zorgcomponent ook aangeboden, en daar heeft het, zij het op beperkte schaal, succes.
It Paradyske, een ander voorbeeld, geeft het zelfde beeld. Afgezien van dat dit politiek gevoelig ligt, is ook hier sprake van een financieringsvraagstuk, waarbij de banken hun voorwaarden stellen en zeker is hier sprake van een doelgroep, die eerst op betere tijden wacht.

Het gemeentebestuur heeft echter gekozen voor de realiteit: als er geen sprake is van genoeg financi�le zekerheid of de doelgroep is veranderd, of de doelgroep heeft andere prioriteiten gekozen, dan zal ook het gemeentebestuur van Kollumerland wijs moeten zijn en op tijd zijn bakens moeten verzetten. De meeste zaken die niet door gaan, worden niet door ons beslist, maar elders. Immers, gemeenten zijn er slechts facilitair of planologisch bij betrokken. Daar waar we zelf een rol van betekenis hebben, door meedoen in een project, dan is de kans groot dat het wel doorgaat.
Maar marktpartijen beslissen, niet de gemeente, of een project wel of niet doorgaat.
Sommige ontwikkelingen laten we als gemeente wel door gaan, omdat we daar zelf een grote rol in hebben. Mr Andreaepassage wel, Multifunctioneel Accomodatie Westergeest wel, en bovenal: investeringen in het onderwijs hebben bij ons de voorkeur. Maar elke keer moet het wel goed tegen elkaar worden afgewogen en zeker moet het worden afgewogen in het bredere kader van onze financi�le positie.

Nu kom ik op een tweede element in deze beschouwing over de economie en de financi�n. Dat zijn de bezuinigingen. Je hebt het uitgavenpatroon, dat steeds meer onder druk komt te staan, omdat we in een recessie zitten. Dat is duidelijk, dan moet de tering naar de nering gezet worden en dat doen we. We bezuinigen dan ook de laatste jaren. Dat merkt de burger, dat merkt het bedrijfsleven.
Aan de andere kant komen er steeds meer belangrijke taken op ons af. De rijksoverheid decentraliseert. Dat is prima, maar daar komt bij lange na niet het benodigde geld tegenover te staan en dat is niet prima. Of het nu over jeugdzorg gaat, of over zorg, werk en inkomen, veel komt op de gemeenten af aan nieuwe taken. Maar een gemeente is een heel brede organisatie, die gaat over jeugdbeleid, ouderenbeleid, werk en inkomen, maar ook over bestemmingsplannen, bedrijven, onderwijshuisvesting, openbaar groen, wegen, bruggen, cultuur en burgerzaken. Een zeer breed scala. En het bijzondere is, dat je wel ��n totale begroting hebt. En waar op het ��n een tekort dreigt, of minder inkomsten, moet op het andere worden beknibbeld. Als we extra uitkeringen aan werkzoekenden betalen, gaat dat ten koste van het wegenonderhoud, zo eenvoudig kan het zijn.

Er zijn twee posten die ons grote zorgen baren: dat zijn de sociale uitkeringen en dat is het bedrag voor de Sociale Werkvoorziening, Trion-Oostergo (we zijn nu gefuseerd met Oostergo en dat heet nu NEF: Noard East Frysl�n).
Alleen de laatste als voorbeeld: het rijk kort ons oplopend tot 2015 met � 4,5 miljoen minder uitkering. Dus vergis u niet; � 4.5 miljoen moeten Dongeradeel, Dantumadeel en Kollumerland samen extra op tafel leggen voor de doelgroep. Als het dan economisch wat slechter gaat, ook voor deze bedrijven, moet er vaak nog eens extra geld bij. Dat is geld, dat we verplicht uit moeten geven. Dat gaat dan onherroepelijk ten koste van iets anders, van broodnodig onderhoud en investeringen. Ik zit daar wat de komende periode betreft erg over in.

De rijksoverheid gaat nog meer bezuinigingen op de gemeente afwentelen, dus enerzijds wil je heel graag fors investeren, maar anderzijds wordt het je geheel onmogelijk gemaakt. Kollumerland zit dan daarnaast ook nog met het probleem dat we nauwelijks huishoudgeld tot onze beschikking hebben, dus direct contact geld. We moeten echt oppassen.
Het komende jaar moet er dan wederom een bezuinigingsronde plaatsvinden, waarbij we niet meer kijken wat kan minder, maar wel: wat doen we niet meer? College en Raad zijn zich bewust van hun verantwoordelijkheid, we zullen dan ook opnieuw flinke slagen maken.
Dat worden lastige keuzes.

Gemeenten worden belangrijker, dat vindt de rijksoverheid, dat vindt de provincie en dat vinden uiteraard de gemeenten ook. Gemeenten moeten groter en effici�nter. Dat wordt alom gezegd. Maar het eigenaardige is, dat dit niet gepaard gaat met meer financi�le armslag. Dat klopt dus niet.

Ik ben er steeds meer een voorstander van dat gemeenten een eigen belastingruimte krijgen, met parallel een verlaging van inkomstenbelasting. Zoals het nu gaat, gaat het niet goed. Gemeenten hebben beperkte mogelijkheden. We krijgen een rijksuitkering die gebaseerd is op een zeer ingewikkeld stelsel van criteria, maar per definitie is het achterhaald, nu wij er zoveel nieuwe en uitgebreidere taken bij krijgen. De Onroerend Zaakbelasting is een middel om wat geld binnen te halen, maar dat is bij lange na niet genoeg, als je kijkt naar wat er allemaal gebeurt. Bovendien is het gebruikersdeel van de OZB afgeschaft. Alleen huiseigenaren betalen dat nog maar. Dus bijzonder, want als je geen huis hebt, betaal je nauwelijks lokale lasten. En die groep is aardig groot�
Dertien gemeenten in ons land schreven onlangs de regering dat ze een substanti�le uitbreiding voor de lokale belastingen wensen. Ze kregen echter nul op het rekest. De meeste gemeenten, vooral de grote, hebben in hun organisatie veel deskundigheid, maar ze hebben lang geen voldoende geldmiddelen. Dat geldt ook net zo voor kleine gemeenten, voor Kollumerland. Als hier besloten wordt dat er over gegaan wordt tot het bouwen van een multifunctioneel dorpscentrum, of een school, waarom dan niet door middel van een gemeentelijke belasting een extra heffing om dat over enkele jaren te realiseren? Je spaart er als het ware voor en de inwoners weten exact waar hun geld aan besteed wordt. In zijn totaliteit zou het allemaal zuiniger kunnen, daar ben ik van overtuigd. Gemeenten gaan daar veel bewuster mee om, en laten burgers niet zomaar wat extra�s betalen.
Ik ben voor meer financi�le ruimte door middel van een eigen belastingsysteem voor gemeenten. Dat kon in de 19e eeuw heel goed, dat kan nu ook weer, vooral als je het gepaard laat gaan met herindeling. Gemeenten zouden namelijk helemaal niet hoeven worden heringedeeld, als ze maar genoeg financi�le middelen hadden. Dat element speelt nooit een rol in de herindelingdiscussie en dat is bijzonder, want ten diepste gaat het daar wel om. Het rijk is zeer bevreesd dat de inkomenspolitiek in duigen valt als het rijk er geen grip meer op heeft. Enerzijds juichen we toe, dat gemeenten sterker worden en meer bevoegdheden krijgen, anderzijds, gemeenten zijn geheel onafhankelijk van rijksfinanci�n.

Wat dat betreft ben ik vrij ironisch over datgene wat beleden wordt vanuit Den Haag als het over de positie van gemeenten gaat. Zeker nu er een wetsvoorstel ligt van de minister van financi�n, De Jager, de Wet Hof genaamd, de Wet houdbaarheid overheidsfinanci�n, waarin sprake is dat de minister meer bevoegdheid krijgt om in te kunnen grijpen op lokaal niveau. Het is onvoorstelbaar, dat het rijk steeds meer greep wenst op gemeenten. Mooie uitspraken over decentraal wat decentraal kan, of dat de gemeenten de eerste overheid moeten zijn, zijn ongeloofwaardig.

Dat geldt ook voor ingrijpen in de woningmarkt. Dat er nu sinds december een wetsvoorstel ligt om meer huurwoningen te verkopen, is niet re�el en zal de kleine dorpen geen stap verder helpen. Waar behoefte aan is, zijn starterswoningen, met premie, dan zal het beoogde effect van het vlot trekken van de woningmarkt een begin kunnen krijgen. Helaas wil Den Haag daar niet aan.

Gemeenten zijn bovenal het allerbelangrijkste uitvoeringsorgaan van rijkstaken. Daar mag best veel meer waardering en beleids- en financi�le ruimte tegen over staan.
Dat brengt mij op het thema van de bestuurskracht.
Er waart al een aardige poos een bijzonder spook door ons land, vooral door Frysl�n. Het spook van de herindeling. Vreemd genoeg laten we ons er allemaal flink door leiden. Zolang ik hier nu burgemeester ben, en ook daarvoor al, zijn we met het thema bezig. Alleen al het denken erover, het opstellen van onderzoeken en rapporten, kostten ons veel tijd en energie en geld. Natuurlijk, ik ben daar positief over, maar onze energie is zo broodnodig voor andere zaken. Kollumerland heeft zich al die jaren loyaal opgesteld. De provincie eiste eerst van ons acht jaar geleden een zelfonderzoek over onze taken vanwege het perspectief voor de toekomst. Dat hebben we gedaan en toen scoorden we goed.
De discussie was toen niet ten einde. Door de herindeling in S�dwest Frysl�n kwam er een trein op gang, die door rijdt. Ondanks dat S�dwest Frysl�n, zo was ons verzekerd, vooral ook door de Tweede Kamer, niet de maatstaf kon en mocht zijn voor de verdere besprekingen en doelen voor toekomstig bestuurlijk Frysl�n, gebeurde dit duidelijk w�l.
Boarnsterhim en de motie van PvdA Kamerlid Heijnen, werden vervolgens gebruikt door gedeputeerde Staten om w�l een toekomstig beeld te scheppen hoe Frysl�n er uit moet komen te zien. De samenwerking op sociaal-economisch gebied in Noord Oost Frysl�n, eerst NOFA en nu ANNO (Agenda Netwerk Noord Oost Frysl�n) waren kennelijk niet voldoende,
Kollumerland moest zich uitspreken en heeft dat consequent gedaan. We kozen voor het Zuiden, voor Achtkarspelen, dat lag voor de hand. Vorig jaar in mijn toespraak heb ik daar veel woorden aan besteed. Dat had ook te maken met de visie die wij hebben op dit deel van Frysl�n, namelijk dat diverse kernen sociaal-economisch gezien dit gebied dragen.
Een jaar lang hebben we met Achtkarspelen om tafel gezeten en het was tenslotte meer dan duidelijk: Achtkarspelen zat niet te wachten op ons, dit in verband met hun innige samenwerking met Tytsjerksteradiel. Jammer, maar wel een feit. Wij verkeren in de luxe dat we kunnen kiezen en we zijn nu zover, dat we, de Raad neemt daar 19 januari een besluit over, drie modellen gaan verkennen. Ten eerste: zelfstandig blijven en dan als regiegemeente verder. Dat wil zeggen de diensten die je niet alleen kunt doen ga je elders inhuren. Het tweede model is samenwerken met Dantumadiel en Dongeradeel en het derde model is, fusie met Dantumadiel en Dongeradeel. We kiezen dan in die twee laatste modellen voor het Noordwesten. We zien daarin kansen. Dokkum en Kollum zijn in dat geheel belangrijke ontwikkelingskernen en kunnen in onze ogen, met De Westereen, belangrijk worden voor de hele regio. Wel vinden we dat er aandacht besteed moet worden aan de as Buitenpost-Kollum, dit mag niet zo maar los gelaten worden. Maar zolang Kollumerland daar alleen aan trekt, wordt het wel steeds lastiger.
Kortom: we staan op een belangrijk kruispunt: Kollumerland wil vooraan in die discussie staan en is niet van plan af te wachten totdat anderen over ons besluiten. Op volwaardige en gelijkwaardige wijze willen we om tafel. Dat gevoel hebben we bij Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel nooit gehad, dat gevoel is er wel met Dantumadiel en Dongeradeel.

Gedeputeerde Staten hebben hun standpunt bepaald. We waren positief over de conclusie omtrent Kollumerland, alhoewel GS zegt dat er sprake zal moeten zijn van een fusie met Dantumadiel, Dongeradeel en Ferwerderadiel. Zover zijn we nog niet, terecht dat onze gemeenteraad daar ernstige kritiek op had, omdat gezegd werd dat we ons daar voor al hadden uitgesproken. Dat was een flater, want we gaan, als de raad daartoe besluit, eerst de drie genoemde mogelijkheden verkennen. GS zegt bovendien dat het de druk opvoert om alles rond te krijgen op 1 januari 2015. Dat lijkt mij niet de bevoegdheid van de provincie en dat werkt zelfs averechts, zie ook de reactie in Dantumadiel.
En we blijven natuurlijk buitengewoon nieuwsgierig, als er straks sprake is van enkele supergemeenten, wat dan de rol van het provinciaal bestuur nog kan zijn?

Waarom deze opstelling? Omdat er nu al taken niet door ons uitgevoerd kunnen worden, we kwetsbaar zijn, zeker als het gaat om onderwijs, bedrijven, communicatie, rampenzorg, cultuur en financi�n. We moeten daar een oplossing voor vinden, vandaar deze verkenningen.
Onze gemeente is een krachtige gemeente. Bestuurlijk en qua ambities staan we goed op de kaart. Er is hier sprake van onderlinge goede contacten en korte lijnen. Dat onze ambities momenteel onder druk staan, heeft te maken met de crisis, niet met onze bestuurlijke inzet en creativiteit. Sommige taken liggen dichtbij de gemeente, andere taken komen steeds verder van ons af te staan, wat soms wel te betreuren is, zoals brandweer en politie.
De burgers vragen wat dat betreft om kwaliteit en hoge professionaliteit en dat vraagt dan om schaalvergroting. En dat moet voorop staan: wat verwacht de burger van ons en hoe regelen we dat het beste?

De discussie kan weer verder en we zullen een traject in gaan waarbij uiteraard onze inwoners en instellingen betrokken worden.

Onze organisatie met krap honderd mensen, levert goed werk. We hebben sinds september weer een prima gemeentesecretaris, Ruthger Schoonderbeek. Ik vind het knap hoe hij in zo�n korte tijd zich geheel heeft ingewerkt en als Gelderlander al de ene Friese toespraak na de andere houdt.
Het is niet gemakkelijk om op dit moment gemeenteraadslid, collegelid, gemeentesecretaris, afdelingsmanager of ambtenaar in welke functie dan ook te zijn, vanwege de onzekerheid omtrent financi�n, taken en bestuurlijke toekomst.
Maar de lijnen zijn hier kort, informeel en daarom effici�nt.

Het komende jaar wordt weer erg belangrijk, ik heb het u geschetst.

Met minder kan het ook goed zijn, het gaat tenslotte om de kwaliteit. En om de creativiteit. Maar het belangrijkste zijn gezondheid en welzijn.

Ik wens u dan ook een gezond, creatief en voorspoedig 2012.

Bearn Bilker
2 januari 2012