Wit – Rood – Zwart in Belvédère

Wit – Rood – Zwart

Leo Erb, Jan Schoonhoven, Bernard Aubertin, Henk Peeters (Rond Zero)

28 juni t/m 28 september 2014

Wit–Rood–Zwart is een bijzondere groepstentoonstelling van vier belangrijke aan Zero gerelateerde kunstenaars: Leo Erb (1923-2012), Bernard Aubertin (1934), Henk Peeters (1925-2013) en Jan Schoonhoven (1914-1994). Zij vertegenwoordigen drie kleurrealiteiten, die symbool staan voor materie (zwart), geest (wit) en bezieling (rood). Hun sobere monochromen kunnen worden beschouwd als een onmiddellijke reactie op de individualistische verfexpressies uit de jaren vijftig. Zij kozen voor triviale materialen, voerden een extreme vereenvoudiging door en vervaardigden hun objecten aan de hand van monotone, zich herhalende handelingen. Uiteindelijk creëerden ze objecten die alleen nog naar zichzelf verwezen en hun betekenis volledig ontleenden aan hun optische werking, structuren en repeterende elementen. Hun werk droeg daardoor een onpersoonlijk karakter en wekte de indruk door iedereen gemaakt te kunnen zijn. Daarmee vertoonde het verwantschap met de vooroorlogse avant-gardekunst die de grens tussen kunst en samenleving wilde opheffen.
Wit-Rood-Zwart is een tentoonstelling waarin verstilde werken worden getoond die inspelen op ruimte en de werking van licht en schaduw, kwaliteiten die raken aan de uitgangspunten van Museum Belvédère. De (niet)kleuren zwart, wit en rood verbinden het werk met dat van de vooroorlogse utopische kunstenaars die worden gerekend tot het constructivisme, nieuw beelden en suprematisme. De vier exposerende kunstenaars zijn ieder op hun eigen wijze getekend door de Europese geschiedenis vanaf 1940. Hun werk is dan ook mede te verklaren als een reactie op een samenleving vol spanningen, individualisme en geweld en staat voor het openbreken van Europese grenzen. De Duitser Erb was jarenlang in Frankrijk actief, de Fransman Aubertin in Duitsland en Peeters legde verbindingen met onder andere Franse, Duitse en Italiaanse kunstenaars.
Wit-Rood-Zwart vormt een prelude op de grote Zero-tentoonstelling die later dit jaar opent in New York en die vervolgens te zien zal zijn in Berlijn en Amsterdam. De tentoonstelling werd georganiseerd in nauwe samenwerking met Rik van Lochem en Gerhard Roetgering en werd samengesteld door gastcurator Fred Wagemans. Een bijzondere verzameling van eenentwintig niet eerder museaal getoonde tekeningen van Jan Schoonhoven, werd beschikbaar gesteld door het Institute for the Cooperation of Art and Research (ICAR) in New York en The Merchant House in Amsterdam. Deze tekeningen zijn afkomstig uit de voormalige kunstcollectie van Henk Peeters.

Toelichting door gastconservator Fred Wagemans:

‘Het is misschien even wennen voor het publiek van Museum Belvédère. Nu eens geen
abstracties van landschappen, of lyrische schilderkunstige uitdrukkingen zoals men doorgaans in dit museum verwacht. In plaats daarvan volstrekt ‘onderwerploos’ werk, geen schilderijen maar houten reliëfs, opengewerkt papier en betimmerde panelen, fluwelen doeken met veertjes en paardenstaarten, en als uiterste proef op de som: op spieraam gespannen koeienhuiden waaraan niets is toegevoegd. Het is een type kunst dat zijn wortels heeft in de late jaren ’50 en vroege jaren ’60. Precies de tijd van de overgang van een door atoomoorlog en –vernietiging gedomineerd wereldbeeld, naar de optimistische en oppervlakkige wereld van ongebreidelde massaconsumptie. Rond 1960 waren Bernard Aubertin (1934), Leo Erb (1928-2012) en Henk Peeters (1925-2013) zich scherp bewust van deze overgang en van de rol die kunst in de nieuwe samenleving zou gaan spelen. Enerzijds conformeren zij zich in hun werk aan het anonieme uiterlijk van de nieuwe maatschappij, anderzijds bepleiten zij de zintuiglijkheid die ieder mens in zich meedraagt en die een middel is tot geestelijke onafhankelijkheid.

Met deze tentoonstelling loopt Museum Belvédère vooruit op een internationale
herwaardering voor de Europese avant-garde kunst van rond 1960. Vanaf oktober 2014 start in het Guggenheim Museum in New York een grote tentoonstelling die is gewijd aan Zero en aanverwanten. Na een stop in Berlijn, eindigt deze expositie in het najaar van 2015 in het Stedelijk Museum van Amsterdam. Dat is precies vijftig jaar na de tweede (en laatste) door Henk Peeters samengestelde NUL-tentoonstelling in datzelfde museum. De Nederlandse NUL-groep, geleid door Peeters, is een belangrijk onderdeel van dit grote trans-Atlantische onderzoeks- en tentoonstellingsproject.

Wit, rood en zwart zijn de krachtigste waardes in het visuele veld. Voor de Tweede Wereldoorlog stonden ze ten dienste van zowel het utopisch modernisme (El Lissitzky en Malevich) als aan fascistische propaganda. Rood is altijd de geest van de revolutie geweest, terwijl zwart staat voor materie en wit voor het immateriële. In deze tentoonstelling is die tegenspraak opgeheven. Alles is even geestelijk en materieel tegelijk. Hoe die status wordt bereikt is zeer verschillend. Erb scheurt en ritst open, breekt in op een oppervlak en sublimeert zijn agressie in een nieuw en lucide evenwicht. Aubertin en Schoonhoven zijn grootmeesters van de monotonie. Hun handelingen zijn repeterend en gedachtenloos, ze voeren een werk uit volgens een van te voren vastgesteld plan, waarbij improvisatie niet is toegestaan. Peeters volgt een heel ander procedé. Voor hem is de uitvoering van werk het minst interessante aspect, hij wil er zo weinig mogelijk tijd aan besteden. Hij bedient zich van kant-en-klare materialen, die zich eenvoudig laten combineren. Vaak zijn deze zacht en bedoeld om aangeraakt te worden. Peeters is binnen het totale Zero-veld samen met zijn geestverwant Piero Manzoni (1933-1963) uit Milaan de meest extreme. Zij dagen het publiek uit om afstand te doen van vastgeroeste verwachtingen. Voor hen bestaat de hele wereld in aanleg uit kunst, oftewel in hun optiek is ‘kunst als ervaring’ op ieder moment mogelijk.’