Bewaak nudging, stel grenzen aan gedragsbeïnvloeding door overheid

De psychologie en de gedragseconomie vergaren steeds meer kennis over hoe mensen keuzes maken. Dit roept de vraag op in hoeverre de overheid deze kennis kan en mag gebruiken om burgers te beïnvloeden. Denk aan gedrag op het gebied van gezondheid, energie, verkeer en financiën. Met name ‘nudging’, het duwen van burgers in de ‘goede’ richting door in te spelen op automatische en onbewuste denkprocessen, is omstreden. Critici vrezen paternalisme, manipulatie en een technocratische aanval op democratische kernwaarden. De overheid kan deze risico’s vóór zijn door nudging uitsluitend in te zetten wanneer dit het keuzevermogen van mensen versterkt. Dat betekent terughoudendheid bij omstreden beleidsthema’s, volledige transparantie over de ingezette instrumenten en voldoende tegenkrachten. Dat stelt de RMO in zijn advies: De verleiding weerstaan Grenzen aan beïnvloeding van gedrag door de overheid

Nederland beweegt van een klassieke verzorgingsstaat naar een participatiesamenleving’, met meer eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid van de burger. Kennis uit de psychologie en gedragseconomie maakt evenwel duidelijk dat de autonomie van mensen in de praktijk dikwijls tegenvalt. Er is een ‘autonomiekloof’ tussen wat politiek en samenleving van mensen verwachten en waartoe mensen in staat zijn. Deze kloof kan leiden tot keuzestress, suboptimale keuzes en maatschappelijke problemen als stijgende zorgkosten, klimaatcrises, files en schulden. De drie traditionele strategieën van de overheid (verboden en geboden, subsidies en heffingen, en communicatie en voorlichting) zijn vooralsnog ontoereikend om de autonomiekloof te overbruggen. Zij houden namelijk (al of niet terecht) onvoldoende rekening met automatische en onbewuste processen bij burgers.
De belofte van nudging strategieën is dat de overheid met behulp van inzichten uit de psychologie en de gedragseconomie burgers een duwtje in de ‘goede’ richting kan geven door beter in te spelen op automatische en onbewuste denkprocessen. De Amerikaanse en Britse overheid lijken hiermee al veel succes te boeken. Maar nudging is vanuit zijn ogenschijnlijk heimelijk sturende werking ook omstreden. In hoeverre kan en mag een overheid het gedrag van haar burgers eigenlijk beïnvloeden buiten de gangbare instrumenten om?

In zijn advies stelt de RMO dat nudging alleen toelaatbaar is als dit het vermogen van burgers versterkt om verleidingen te weerstaan die niet overeenstemmen met hun eigen waarden en doelen. Terughoudendheid bij meer omstreden beleidsonderwerpen is van belang. Naarmate klassieke grondrechten als de vrijheid van meningsuiting, de onaantastbaarheid van het lichaam en het recht op privacy meer in het geding zijn, neemt de noodzaak tot terughoudendheid toe. Denk bijvoorbeeld aan onderwerpen als vaccinaties, orgaandonatie en rituele slachting. De bewijslast dat een onderwerp onomstreden is, ligt bij de overheid. Dat kan alleen via een constructief en open politiek debat over zowel het doel en het middel als de waarden en de werking die politici en beleidsmakers met nudging beogen.

Als de overheid nudging overweegt dienen transparantie, zorgvuldigheid en betrokkenheid van burgers het uitgangspunt te vormen. Het is noodzakelijk om zo veel mogelijk inzicht te geven op welke psychologische mechanismes beleidsmaatregelen inspelen. Daarvoor is voldoende onafhankelijke kennisontwikkeling nodig, waarbij maatschappelijke organisaties en burgers in een vroeg stadium worden betrokken. Om de risico’s van nudging te voorkomen is het van belang dat onderzoekers de effecten van nudging inzichtelijk maken en dat maatschappelijke organisaties en burgers kritisch met beleid kunnen meedenken. Tevens zijn transparantie en tegenkrachten in het democratische beleidsproces nodig zodat burgers beschikken over voldoende kanalen waar zij hun kritiek op nudging kwijt kunnen, zoals inspraakmogelijkheden of een loket bij de ombudsman